Advertentie

Tekeningen Franz Kafka balanceren tussen huiver en lichtzinnigheid

De schetsen van Kafka hebben iets ijls en gewichtloos, zwevend in de leegte van het papier zonder context of omgeving.

Nadat ze bijna honderd jaar in een kluis verstopt waren, zijn de tekeningen van Franz Kafka vrijgegeven. Al zijn beeldend werk werd gebundeld in een luxueuze uitgave.

Als het aan de Tsjechische schrijver Franz Kafka (1881-1924) had gelegen, was zijn werk samen met hem van de aardbodem verdwenen. Toen de dood zich in de vorm van ongeneeslijke tuberculose aandiende, was zijn laatste verzoek aan zijn boezemvriend Max Brod 'alles wat zich in mijn nalatenschap bevindt volledig en ongelezen te verbranden'.

De essentie

  • Franz Kafka, een van de belangrijkste schrijvers van de 20ste eeuw en auteur van 'Het proces', maakte ook tekeningen.
  • Op zijn sterfbed vroeg hij aan zijn vriend Max Brod zijn nalatenschap te vernietigen. Dat deed Brod niet.
  • Na een lange strijd met de erfgenamen worden de tekeningen nu uitgegeven.
  • Het zijn soepele, schijnbaar gewichtsloze figuren, die worden gevat in enkele snelle pennentrekken.

We hebben het alleen aan Brods ongehoorzaamheid te danken dat meesterwerken als 'Het proces' en 'Het slot' aan de vlammen zijn ontsnapt. Brod zou de rest van zijn leven het werk van Kafka beschermen, promoten en uitgeven. Op de dag dat de nazi's Tsjechoslowakije binnenvielen, begon hij aan een heikele vlucht via Constantinopel naar Palestina. 'Met alle manuscripten van Kafka in een handkoffer bij me. Zo maakten ze met mij de reis, eerst met de trein naar Constanta aan de Zwarte Zee, dan met een Roemeens schip door de Dardanellen en over de Egeïsche Zee naar Tel Aviv.'

Door een ingewikkeld kluwen van eigendomsrechten en erfeniskwesties zou een deel van Kafka's nalatenschap bijna honderd jaar ontoegankelijk blijven. Ook zijn tekeningen bleven goed verstopt, weggeborgen in een kluis van Brods privésecretaresse Ilse Ester Hoffe. Ze vormden de grote onbekende in het oeuvre van een van de belangrijkste schrijvers van de twintigste eeuw. Alleen al door hun onzichtbaarheid kregen ze een haast mythische status.

Die tekeningen hebben mij indertijd, het is al jaren geleden, meer bevrediging geschonken dan enige andere bezigheid.
Franz Kafka
Schrijver

Pas in 2019 werden de tekeningen vrijgegeven. Na een tien jaar durend proces werden ze Hoffe en haar erfgenamen ontnomen en werden ze toegekend aan de Israëlische Nationale Bibliotheek in Jeruzalem. Na jarenlange speculaties en onzekerheid is dat waarschijnlijk de laatste grote onthulling uit Kafka's nalatenschap.

Vliegende galop

Al tijdens Kafka's studententijd verzamelde Max Brod alles wat hij zijn vriend kon ontfutselen. 'Tegenover zijn tekeningen stond hij nog onverschilliger of, beter gezegd, nog vijandiger dan tegenover zijn literaire voortbrengsels. Wat ik niet gered heb, is verloren gegaan. Ik liet me het 'knoeiwerk' door hem cadeau doen, of haalde het uit de prullenbak - enkele heb ik uit de marges van de collegedictaten rechten geknipt.'

Nog voor hij een woord had gepubliceerd, was Kafka al verwoed aan het tekenen. Hij nam zelfs lessen, maar beweerde achteraf dat die zijn talent hadden geruïneerd. Hier en daar verraadt zijn technische kunde zich in een realistisch portret van zijn moeder of van zichzelf, maar die schetsen lijken voor Kafka eerder een dood punt te betekenen. Het statische karakter van die bevroren gezichten contrasteert met het merendeel van zijn tekeningen: dynamische, zwierige schetsen die proberen een beweging op papier te vangen. Een ruiter die met zijn paard versmelt in een vliegende galop. Een schermer die zich met de degen vooruit in een uitval stort. Een caféganger die zich over zijn wijnglas buigt.

Het zijn soepele figuren, die worden gevat in enkele snelle pennentrekken. Ze hebben iets ijls en gewichtloos, zwevend in de leegte van het papier zonder context of omgeving. Fragiele gestalten en gezichten die naar het karikaturale neigen, disproportioneel en met zwaar aangezette trekken, of net uitgebeend en herleid tot een kromming, een hoek of een zuivere lijn.

Meer dan 160 tekeningen werden gebundeld in een fraaie uitgave. Het boek is vooral een interessant document, omdat het een nieuw facet van Kafka's verbeeldingswereld belicht. Het werk zelf is heel verschillend van karakter. Sommige pentekeningen in Oost-Indische inkt vallen op door hun minimalistische stijl en compositie. Andere lijken eerder droedels, die achteloos uit de losse pols zijn geschud, neergekrabbeld op de achterkant van een enveloppe of in de marge van een notitieschrift.

Kafka had duidelijk een grote fascinatie voor het verliezen van de grond onder je voeten.

In een begeleidend essay schrijft de Amerikaanse filosofe Judith Butler over de vallende en zwevende personages die door Kafka's teksten tuimelen. Ook zijn getekende figuren bewegen zich in een universum zonder zwaartekracht. Kafka had duidelijk een grote fascinatie voor het verliezen van de grond onder je voeten. Dat betekent niet alleen het wegvallen van ondersteuning en zekerheid, maar ook van ballast en zwaarte, van begrenzing en beperking. Het is tegelijk iets beangstigends en bevrijdends. Veel van het tekenwerk balanceert op die grillige lijn tussen het speelse en het huiveringwekkende, tussen ernst en lichtzinnigheid.

Hoe ernstig Kafka zijn tekenwerk nam, zullen we nooit weten. Maar dat hij er plezier aan beleefde, spreekt duidelijk uit een brief aan zijn eerste verloofde Felice Bauer: 'Die tekeningen hebben mij indertijd, het is al jaren geleden, meer bevrediging geschonken dan enige andere bezigheid.'

'Franz Kafka, De tekeningen' is uitgegeven bij Athenaeum-Polak & Van Gennep

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud