interview

‘Vluchtelingenstromen mag je niet zomaar vergelijken'

©Jonas Lampens

‘De diamantdiaspora’, het jongste boek van Herman Portocarero, vertelt een onbekende geschiedenis die onmiskenbaar heel wat raakpunten met de huidige migratiecrisis heeft.

‘Cuba laat me niet los’, lacht de voormalige Belgische en Europese diplomaat Herman Portocarero (67). In zijn jongste boek ‘De diamantdiaspora’ volgt hij het wedervaren van vier Joodse families die Antwerpen ontvluchtten tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ze wilden naar de Verenigde Staten, maar strandden in de Cubaanse hoofdstad Havana. ‘Alles begon met een bezoek aan de Jodenbegraafplaats in Havana. Ik stootte er op het graf van Josef Schindelheim. Op zijn grafsteen stond in het groot ‘Antwerpen’, niet ‘Amberes’ in het Spaans of ‘Antwerp’ in het Engels. Dat heeft alles in gang gezet.’

Bio

Herman Portocarero (67) is een gewezen diplomaat. Hij was de Belgische ambassadeur in Cuba en later was hij er ook ambassadeur voor de Europese Unie. Hij was ook als diplomaat actief bij de Verenigde Naties in New York.

Portocarero schreef ook tal van romans en historische werken. Over Cuba schreef hij ‘Cubaanse nachten. Onmiddelijke herinneringen’ (2000) en ‘Havana zonder make-up’ (2016).

Het boek gaat over mensen die op de vlucht zijn voor het naziregime, over de gevaren van de trans-Atlantische overtocht en de integratie in de Cubaanse maatschappij. Een parallel met de hedendaagse migratiestromen is snel gemaakt. ‘Toch moet je daar voorzichtig mee zijn’, zegt Portocarero. ‘Er zijn inderdaad gelijkenissen, maar er zijn ook grote verschillen. De Joodse gemeenschap is altijd wat speciaal. De mensen die uit Antwerpen vertrokken, waren natuurlijk politieke vluchtelingen. Ze waren letterlijk op de loop voor hun leven. Het waren ook economische migranten, maar ze waren bemiddeld. Ze konden zich dus in de Cubaanse maatschappij vestigen zonder er afhankelijk van te zijn.’

Die integratie verliep merkwaardig goed. ‘De families bleven heel Joods, maar tegelijkertijd werden ze in enkele jaren ook heel Cubaans. In het boek geef ik daar verschillende voorbeelden van. In tijdschriften vond je bijvoorbeeld reclame in het Hebreeuws voor dans, muziek en modeshows. Dat is heel Cubaans. We kunnen best wel spreken van een geslaagde integratie.’

Diamantroute

De economische onafhankelijkheid van de Joodse gemeenschap speelde een belangrijke rol. Dat Havana uitgroeide tot een diamantcentrum komt voornamelijk door de Verenigde Staten. In de oorlogsjaren wilden de Amerikanen de toestroom van Joden in eigen land inperken. De drang om naar de VS door te reizen zou minder groot zijn als de Joden op Cuba een job en een inkomen hadden, luidde de redenering in Washington.

Er zijn inderdaad gelijkenissen, maar er zijn ook grote verschillen.
Herman Portocarero
Schrijver

En dus lieten de Amerikanen diamanthandel in Cuba toe. De VS waren zelfs de belangrijkste afzetmarkt voor de juwelen met diamanten die op het Caribische eiland geslepen werden. Ook met ons land bestaat een belangrijke link. De ruwe diamanten kwamen uit Belgisch Congo en de diamanthandel gebeurde in Londen, waar niet alleen de Belgische regering in ballingschap verbleef maar ook heel wat gevluchte Antwerpse diamantairs.

Net zoals de Europese Unie nu aanstuurt op deals met Turkije of Afrikaanse landen om de migratiestroom naar Europa af te remmen, was het diamantcentrum van Havana eigenlijk een soort wachtkamer. ‘Het was inderdaad een vertragingsmanoeuvre van de Amerikanen, maar het heeft wel gewerkt. Gemiddeld duurde het zeven jaar voor de Joden naar de VS konden reizen. Die periode kon in Cuba, of elders in de regio, overbrugd worden’, zegt Portocarero.

Cádiz

De oud-diplomaat woont deels in de Zuid-Spaanse stad Cádiz. Sinds de migratieroutes in de oostelijke Middellandse Zee zijn afgesloten is Spanje - en de Costa de la Luz in het bijzonder - de belangrijkste toegangspoort tot Europa geworden voor veel economische vluchtelingen. Dat begint op de regio te wegen.

‘De Spanjaarden zijn heel lang erg verwelkomend geweest. Maar de migratiestroom begint op zijn limieten te botsen. Het wordt te veel. Cádiz is een van de armste provincies van Andalusië, Cádiz heeft de hoogste werkloosheidscijfers van Spanje. Dat de stemming gekeerd is, zag je voor het eerst bij de regionale verkiezingen eind 2018. Andalusië is altijd een socialistisch bastion geweest. Maar plots verdrong een extreemrechtse partij de socialisten naar de oppositie. Dat was voor veel mensen een grote schok’, zegt Portocarero.

De families die naar Cuba vluchtten tijdens de Tweede Wereldoorlog bleven heel Joods, maar werden in enkele jaren ook heel Cubaans.
Herman Portocarero
Schrijver

In tegenstelling tot de Joodse vluchtelingen in Cuba destijds zijn die Afrikaanse immigranten niet bemiddeld. ‘Ze zijn in Spanje actief als straatventer. Maar hoeveel spullen kan je verkopen? Die mensen zijn veroordeeld tot de marginaliteit. Er gaat zo een hele generatie verloren.’

Daarom was de diamantdiaspora van Antwerpen naar Havana anders dan de huidige migratiecrisis. De inburgering verliep vlotter en de economische onafhankelijkheid verschafte grote vrijheid. Op het einde van de oorlog werd een grote discussie gevoerd of de diamantsector zou terugkeren naar Antwerpen of niet. ‘Het wantrouwen was groot. De stad had in de oorlog gecollaboreerd en de vrees bestond dat het antisemitisme niet was uitgeroeid’, zegt Portocarero. ‘Daarom keerden ze niet allemaal terug naar Antwerpen, maar gingen sommigen hun geluk in New York beproeven.’

Herman Portocarero - De diamantdiaspora - 2019, Polis, 236 blz., 22,50 euro

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect