Yuval Noah Harari: de hype ontleed

©EMILY BERL/The New York Times

Ondernemers, zangers, politici, wielrenners. Iedereen lijkt zijn intellectuele bevrediging te vinden in de boeken van Yuval Noah Harari. Maandag doet de tengere Israëlische denker in Antwerpen de Lotto Arena vollopen. ‘In onzekere tijden zoeken we iemand met antwoorden.’

Een professor die met een academische lezing een concertzaal van bijna 5.500 zitjes vult. Het is een primeur voor Jan Van Esbroeck, baas van Sportpaleis Group. Tussen een basketbalmatch van de Antwerp Giants en een optreden van The Jonas Brothers in vult Yuval Noah Harari (43) maandag de Lotto Arena tot de nok. De Israëlische schrijver van de succesboeken ‘Sapiens’ en ‘Homo Deus’ zal het hebben over de penibele vooruitzichten voor de mensheid in volle technologische revolutie.

Harari komt recht van het Zwitserse skioord Davos, waar deze week de cocktailparty van de wereldelite plaatsvond, naar Antwerpen op uitnodiging van het blad Newsweek, dat sinds vorig jaar een Belgische versie kent. De lezing plus vragensessie is uitverkocht, ondanks de stevige ticketprijzen van 52 euro voor een gewone stoel tot 375 euro voor een viparrangement. Die spreiding verzekert een publiek van studenten tot bobo’s, aldus de organisatie.

Het moet van Umberto Eco geleden zijn dat een intellectueel nog zo’n impact had. Het is zoals ze zeggen: ‘Als Harari spreekt, luistert de wereld.’
Piet Desmet
Vicerector van de KU Leuven

Wie er zeker zal zijn, zijn de leden van de Antwerpse gemeenteraad. Die doet voor Harari’s komst iets dat bijna nooit eerder is gebeurd: de wekelijkse zitting met een dag uitstellen. ‘Het was met unanieme goedkeuring van alle fracties. De PVDA, het Vlaams Belang en alles ertussen’, zegt burgemeester Bart De Wever (N-VA).

Na Antwerpen trekt Harari naar Kortrijk voor een spreekbeurt op de KU Leuven-campus KULAK. De minitournee op Belgische bodem is bijzonder. Harari is overbevraagd en geeft zelden publieke optredens. Voor de rest van 2020 heb je als gewone sterveling voorlopig maar twee andere kansen - in juni in Tel Aviv en in september in Helsinki - om de kalende professor live aan het werk te zien.

Hoe de KU Leuven hem heeft weten te strikken? ‘Hij was gecharmeerd door onze uitnodiging. We waren maanden in contact, het was wachten tot de agenda’s meezaten’, zegt vicerector Piet Desmet niet zonder trots. ‘Harari is voor ons in de eerste plaats een topacademicus. Hij durft het aan kritisch te kijken naar de grote vragen die op ons afkomen, naar de macrogeschiedenis van de mensheid. En dat neemt hij als basis voor zijn visie op de toekomst. Het moet van Umberto Eco geleden zijn dat een intellectueel nog zo’n impact had. Het is zoals ze zeggen: ‘Als Harari spreekt, luistert de wereld.’’

Geen statusbestsellers

Sinds ‘Sapiens, een kleine geschiedenis van de mensheid’ en ‘Homo Deus, een kleine geschiedenis van de toekomst’ is Harari waanzinnig populair. Hij verkocht al meer dan 20 miljoen exemplaren in meer dan vijftig talen. In Vlaanderen en Nederland, een taalgebied van zo’n 24 miljoen mensen, sleet hij al 530.000 boeken. In de Verenigde Staten staat ‘Sapiens’ al 150 weken in de bestsellertop.

Grote namen, onder wie ex-president Barack Obama, miljardair en filantroop Bill Gates en Facebook-topman Mark Zuckerberg, dwepen met hem. Silicon Valley vond in hem een nieuw orakel. ‘Sapiens’ en ‘Deus’ zijn de boeken waarmee je aan het zwembad wil worden gezien en waarmee je indruk maakt op familiefeesten. ‘Maar statusbestsellers zijn het niet. Hij wordt niet alleen verkocht, hij wordt ook gelezen’, zegt Arend Hosman van Thomas Rap, Harari’s Nederlandse uitgeverij.

Harari lezen voelt als een warm bad. In zijn boeken zie ik de fundamenten van mijn denken versterkt.
Bart De Wever
Burgemeester van Antwerpen

Nochtans is het niet bepaald lichte lectuur. In ‘Sapiens’, hier verschenen in 2015, neemt Harari je mee langs 200.000 jaar menselijke geschiedenis, van het stenen tijdperk tot de 21ste eeuw. Het boek is een schaamteloos ambitieuze trip langs de ‘ecologische catastrofe’ die we aanrichtten door andere soorten onder de voet te lopen en snijdt achtereenvolgens de cognitieve, agrarische en wetenschappelijke revoluties aan die ons hebben gemaakt tot wie we zijn.

De ultieme kracht waarmee wij ons als homo sapiens van de rest van het dierenrijk wisten te onderscheiden, is het vermogen collectief te geloven in fictieve constructies, betoogt Harari. Dat kunnen onder meer bedrijven, staten, religies of andere ‘verhalen’ zijn die ons binden en die orde scheppen maar die niet bestaan in de fysieke werkelijkheid.

Uniek

‘Vragen stellen, creatief zijn, samenwerken. Die drie dingen maken ons als mens uniek. Maar ze hebben ook een keerzijde. Met dat inzicht roept Harari vragen op. Dat is zijn sterkte. Hij kiest voor een helikopterzicht waarbij hij synthetiseert en grote verbanden legt’, zegt VUB-rector Caroline Pauwels, die Harari maandag in het voorprogramma van zijn speech een eredoctoraat zal overhandigen. ‘Dat eredoctoraat is geen verheerlijking, maar een blijk van waardering om ons vooruit te helpen in ons wetenschappelijk en maatschappelijk denken. We vinden zijn boeken de ideale gidsen voor de jongeren van de 21ste eeuw.’

Na het verleden in ‘Sapiens’ volgde de toekomst in ‘Homo Deus’. De mens staat op een scharnierpunt en is bezig met moderne technologie als artificiële intelligentie en genetische manipulatie zijn biologische zelf te overstijgen. ‘Het blijkt dat we van onze unieke positie de vernietigende kracht beginnen te zien. Niet alles wat we uitvinden, is ethisch verantwoord. De eeuwige vraag is: sturen wij de technologie of stuurt de technologie ons?’, zegt Pauwels. Harari beschrijft hoe we onderhevig worden aan algoritmes en surveillance, en waarschuwt hoe de mensheid zal splitsen in een overbodige massa en een genetische superklasse die zich god waant door onsterfelijkheid na te streven.

Harari’s derde boek, ’21 lessen voor de 21ste eeuw’, gaat over de grote maatschappelijke uitdagingen van het heden en vervolledigt zijn alles omspannende trilogie. Omdat het wat wegheeft van een opportunistische doorslag van zijn twee instantklassiekers, werd het iets minder enthousiast onthaald. Hoe dan ook vindt Hans Bourlon, medeoprichter van het entertainmentbedrijf Studio 100 en filosoof van opleiding, dat Harari’s werk de gedroomde handleiding is voor een alien die op aarde aankomt en zich nog snel even moet inlezen over zijn bestemming. ‘Het geeft een overzicht van wie we zijn, waar we staan en waar we naartoe gaan.’

Links en rechts

Harari wordt op handen gedragen, maar heeft ook critici. Als specialist in de middeleeuwse geschiedenis springt hij lustig naar andere disciplines, wat niet voor iedereen werkt. En vorig jaar was er wat ophef toen hij zich naar de Russische censuur schikte.

Hij is zeker contrair, bijvoorbeeld met de stelling dat de agrarische revolutie een enorme vergissing was en dat we beter en gelukkiger af waren toen we nog als nomaden bossen en velden afschuimden om te jagen en voedsel te verzamelen. Pauwels: ‘Maar dat is zeker niet erg. Het mag wringen. De geschiedenis mag ook eens vanuit een ander, interdisciplinair perspectief worden verteld.’

Maar diep polariseren doet Harari niet. Hij lijkt de verdeling tussen links en rechts te overstijgen, anders dan pakweg de Franse econoom Thomas Piketty, de vorige intellectuele rockster du jour, die door links werd doodgeknuffeld vanwege zijn politiek geladen boodschap. ‘Hij is zo prikkelend dat hij niemand onberoerd kan laten’, zegt N-VA-voorzitter Bart De Wever. ‘Zeker ‘Sapiens’ is in intellectueel Europa ingeslagen als een bom. Mijn exemplaar hangt uit elkaar omdat ik er zo veel notities in heb gemaakt.’

‘Als een warm bad.’ Zo beschrijft De Wever zijn lectuur van Harari. ‘Ik zie er de fundamenten van mijn denken in versterkt. De essentie van zijn stelling is dat de mens in staat is tot abstract denken, tot het verbeelden van een imaginaire orde, en dat dit de geglobaliseerde wereld heeft mogelijk gemaakt. Dat lokt de vraag uit hoe wij ons als individu tot dat systeem blijven verhouden. Dat bevestigt voor mij dat een imaginaire orde, neem nu het lapje aarde waarop enkele miljoenen mensen Nederlands spreken en dat wij Vlaanderen noemen, noodzakelijk is voor de verhouding van het individu tot de massa. Om een groep mensen te overtuigen dat het de moeite is solidair te zijn, een ethische gemeenschap te vormen, tot democratische besluitvorming te komen. Voor een democratie is het belangrijk die imaginaire orde gezond te houden.’

Diersoort

‘‘Homo Deus’ is misschien wat minder overtuigend’, zegt De Wever. ‘Dat we de enige diersoort zijn waarvan het DNA zich niet moet aanpassen om nieuwe dingen te kunnen is, opnieuw, een prikkelende gedachte. ‘Maar nu kunnen we met onze biologie niet meer verder, schrijft Harari. Dan wordt het bangelijke lectuur.’ De Wever hoopt maandag enkele minuten apart met Harari te kunnen spreken en zal hem ‘als een onbeschaamde groupie’ vragen wat exemplaren te signeren.

Iedereen lijkt zijn intellectuele bevrediging te vinden bij Harari. Hij wordt in de meest uiteenlopende contexten geciteerd. De voorbije twee jaar werd hij in de Vlaamse en de Nederlandse pers genamedropt in columns, essays en opiniestukken over onder meer de rechten van de wolf, de loonkloof tussen mannen en vrouwen, artificiële intelligentie in de geneeskunde, de luchtkwaliteit, geldcreatie, het glutenvrije dieet, xenofobie en de druk die een verbouwing kan leggen op relaties.

KV Oostende-voetballer Wout Faes zegt Harari te lezen ‘om het voetbal te relativeren’. Wielrenner Bauke Mollema leest hem ter ontspanning tijdens de Giro. Francis Kint, de CEO van het charcuteriebedrijf Ter Beke, haalde de Israëliër er in een interview in De Tijd bij om het belang van de naoorlogse efficiëntiewinsten in de agro-industrie in het voeden van 7 miljard mensen te onderstrepen. Want de geschiedenis van de mens is de geschiedenis van de mens en zijn vee, stelt Harari.

Wannes Capelle, zanger van de West-Vlaamse band Het Zesde Metaal, haalde de inspiratie voor zijn jongste plaat, ‘Skepsels’, bij Harari. ‘Ik heb ‘Sapiens’ en ‘Homo Deus’ verslonden. Hoe hij vertelt dat de mens niet het graan heeft gedomesticeerd, maar het graan ons, en dat geen enkele andere soort zo succesvol is als graan, dat is een onwaarschijnlijke eyeopener. Dankzij Harari heb ik voor het eerst ook goed begrepen hoe het kapitalisme werkt en hoe banken met geld omgaan. Het steunt op een geloof in een betere toekomst. Ons oorspronkelijke concept voor de plaat was om ook de geschiedenis van de mensheid te vatten in songs. Al zijn we uiteindelijk wel totaal ergens ander uitgekomen.’

Meditatieve veganist

Minder dan tien jaar geleden was Yuval Noah Harari nog een redelijk anonieme hoogleraar in een stoffige uithoek van de Hebreeuwse universiteit van Jeruzalem. Omdat meer senior professoren het niet zagen zitten, doceerde hij samen met enkele andere jonge academici een inleidende cursus wereldgeschiedenis. Het werd de basis voor ‘Sapiens’. Pas de vijfde uitgever die hij het manuscript stuurde, wilde het publiceren. Arend Hosman van de Nederlandse uitgeverij was sneller overtuigd en wist na dertig pagina’s genoeg. ‘We hebben meteen de vertaalrechten gekocht.’

Dankzij Harari heb ik voor het eerst goed begrepen hoe het kapitalisme werkt en hoe banken met geld omgaan.
Wannes Capelle
Zanger van Het Zesde Metaal

Sinds de publicatie behoort Harari tot de Champions League van hedendaagse denkers aan wiens woorden de wereld zich laaft. In podcasts en YouTube-video’s spreekt de tengere intellectueel bedachtzaam en in volle paragrafen. Hij woont in een moshav, een soort coöperatieve landbouwgemeenschap. Zijn man Itzik is behalve zijn ‘internet of all things’ ook de CEO van het bedrijf dat rond hem is gebouwd. En, wat zijn status als moderne goeroe nog wat kleur geeft: hij is veganist en begint de dag met twee uur meditatie volgens de Vipassana-traditie. Soms gat hij weken op retraite in complete stilte. In een wereld vol afleidingen zet het zijn geest op scherp, zegt hij.

‘Je hebt een auteur als Harari nodig om de zeitgeist te vangen’, zegt Jeroen Lemaire, CEO van het Gentse techbedrijf In The Pocket en filosoof. ‘Hij heeft eloquent de ideeën over transhumanisme onder woorden gebracht die tussen de plooien van het denken van anderen zaten. Want hij heeft het niet allemaal zelf uitgevonden. Het is alleszins goed dat uitdagende ideeën als deze een breed platform krijgen.’

Lemaire plaatst Harari met zijn toekomstboek ‘Homo Deus’ in een rijke traditie van denkers met ideeën over de versmelting van mens en technologie, van Plato over Aldous Huxley tot Peter Sloterdijk en Michel Houellebecq. ‘Er werd lang gedroomd van een mengvorm van mens en machine. Maar nu is het niet meer dromen, het is imminent. Jongeren mogen toch verwachten dat ze het nog gaan meemaken. De versmelting is bezig. Het momentum is er om met wetenschap en technologie in te grijpen in onze soort. En dat stuwt Harari’s populariteit naar ongekende hoogtes.’

Onheilsprofeet

Toch is het toekomstbeeld dat Harari schetst aan de sombere kant. Het levert hem de reputatie van onheilsprofeet op. Op dat vlak volgt Bourlon, die met ‘De tijdreiziger’ ook een boek over de menselijke toekomst schreef, Harari niet. ‘Dat streven naar die onsterfelijkheid, naar die goddelijkheid, dat is niet zinvol. Een bloem is mooi omdat ze verwelkt.’

Wat zegt het over ons tijdsgewricht dat Harari zo’n sensatie is? Waarom grijpen we massaal naar een helder maar zwaar boek dat ons een angstwekkende toekomst voorhoudt? ‘Het zijn verwarrende, snel veranderende tijden. Mensen vragen zich af: hoe zijn we hier gekomen als mens en als maatschappij? Harari heeft antwoorden’, zegt uitgever Hosman.

Psychiater Dirk De Wachter, die ook Harari’s boeken las, is het daarmee eens. ‘Mensen zoeken houvast bij auteurs met een brede wereldvisie. De klassieke kaders als religie en ideologie bieden die houvast niet zo duidelijk meer. Onze tijd wordt gekenmerkt door onzekerheid en onvoorspelbaarheid. Dat leeft onder de mensen. En de media en de popcultuur maken van iemand die antwoorden aanreikt dan snel de nieuwe superster.’

De antwoorden van Harari stemmen nochtans niet vrolijk. ‘Dat is inderdaad het paradoxale aan zijn brede populariteit’, zegt De Wachter. ‘Maar de figuur van Harari zorgt ervoor dat de individuele onzekerheid breed wordt gedragen. Door collectief bij hem te rade te gaan komt er een vorm van verbinding, die bovendien wetenschappelijk onderbouwd is. Ongerustheid delen kan ook constructief zijn.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect