Zappa en Beefheart, maestro's van de excentrieke rock

Frank Zappa en Don Van Vliet (Captain Beefheart) in 1979: schoolkameraden en muzikale geestesgenoten. ©deSingel

Met Frank Zappa en Captain Beefheart treffen twee van de meest grensverleggende rockmuzikanten van de vorige eeuw elkaar op een hommageweekend in deSingel. ‘Chaos? Nee, georganiseerde chaos.’

‘Abbey Road’ van The Beatles, ‘Space Oddity’ van David Bowie, ‘Say It Loud’ van James Brown: 1969 staat in de muziekannalen ingeschreven als een straf bouwjaar. Er was ook - minder populair maar minstens zo baanbrekend - ‘Trout Mask Replica’ van Captain Beefheart & His Magic Band, de bluesband van Don Van Vliet (1941-2010). De 28 nummers van de dubbelelpee vol avant-gardistische deltablues vormden samen een plaat zoals die nooit eerder was en is gemaakt. Akkoorden komen en gaan, drums slaan in en vervolgens weer uit het ritme. Op de associatieve, surrealistische teksten valt geen peil te trekken.

Deze documentaire over Don Van Vliet (Captain Beefheart) laat ook Frank Zappa aan het woord.

Van ‘Trout Mask Replica’ wordt graag beweerd dat het zo’n plaat is die velen in hun kast hebben staan, maar die weinigen effectief tot het einde hebben beluisterd. Toch is de impact van het eigenzinnige werkstuk op de volgende generaties rock- en avant-gardemuzikanten nauwelijks te overschatten. Het muziekblad Rolling Stone dichtte de dubbelaar een 58ste plaats toe in zijn top 500 van beste platen aller tijden. Frank Zappa (1940-1993) blikte het album in vier uur in als producer.

Het kunstencentrum deSingel grijpt de verjaardag aan om een weekend te organiseren rond de twee rockcomponisten, die jeugdvrienden waren. Het is een afscheidscadeau voor directeur en Zappa-fan Jerry Aerts, die eind dit jaar met pensioen gaat. ‘Zowel Zappa als Beefheart is al sinds de jaren 70 een held van me’, vertelt Aerts.

‘Beefheart raakte wat uit mijn gezichtsveld toen Zappa in de jaren 80 begon te experimenteren met hedendaagse klassieke muziek. Ik ontmoette hem in 1992 in de Alte Oper van Frankfurt. Het ensemble Modern creëerde zijn ‘The Yellow Shark’, wat een meesterwerk zou blijken achteraf. De dirigent werd in drie nummers vervangen door Zappa zelf - met Duits carnavalshoedje. Het zou zijn laatste concertoptreden worden, met een staande ovatie van een kwartier. De ontmoeting in zijn loge was heel kort, hij was zichtbaar moe (Zappa had toen al prostaatkanker, red.), maar hij genoot van het succes in die tempel van de klassieke muziek.’

Stravinsky

Jerry Aerts laat vrijdagavond Sinister Sister los op het publiek van deSingel. De Belgische jazzfusionband brengt een instrumentaal concertprogramma met een tiental nummers van Zappa. Verwacht geen klassieke covers, maar jazzy improvisaties die de grenzen van Zappa’s meerlagige composities oprekken.

Vibrafonist Pieter Claus: ‘Bij Zappa ging het meestal zo: een compositie opbouwen die kan gaan van rock over moderne jazz tot klassiek à la Stravinsky, waarin vaak een moment van improvisatie komt. Met Sinister Sister permitteren we het ons de composities te bewerken en vaak met elkaar te mengen, alsook de improvisatiestructuur te vergroten. Daardoor kunnen tijdens een bepaald nummer melodieën of baslijnen van een ander nummer opduiken. Sinds Zappa heeft de muziek niet stilgestaan, en dus spelen we zijn muziek met een eigentijdse, frisse sound, moderne grooves en improvisatie zoals die in moderne jazz leeft. We zoeken naar het onbekende.’

Frank Zappa en Don Van Vliet (Captain Beefheart) in 1979: schoolkameraden en muzikale geestesgenoten. ©deSingel

De muzikant van Sinister Sister leerde Zappa als kind kennen door de platenkast van zijn ouders. Hij zag hem nooit optreden. Op zijn elfde kon hij met zijn ouders mee naar een Zappa-show in Gent, maar hij koos voor een logeerweekendje bij zijn grootmoeder. ‘Zij had alle televisiezenders. (grijnst) Achteraf bekeken was dat een kapitale inschattingsfout.’

Met Zappa’s oude schoolmakker Captain Beefheart heeft Claus minder affiniteit. ‘Ik ben vrij snel afgehaakt omdat ik niet dezelfde finesse hoorde als bij Zappa. Er heerst een soort chaos bij Beefheart, waardoor zijn composities voor mij minder uitdagend zijn.’

Uitputtingsslag

Chaos? Floris van Bergeijk gaat niet akkoord. Liever heeft de componist van het Rosa Ensemble het over de muziek op het haakse ‘Trout Mask Replica’ als ‘georganiseerde chaos’. Het Nederlandse muziekensemble mag zaterdagavond met het oeuvre van Captain Beefheart aan de slag. Het wordt een concertprogramma in de geest van ‘Trout Mask Replica’, en dat wil zeggen: met composities die complex en chaotisch lijken, maar waarvan iedere noot wel degelijk goed bedacht is.

Ziekelijke perfectie was de voornaamste parallel tussen beide extravagante rockcomponisten.

‘Het lijken misschien halfgare uitspattingen, maar ze spelen zich af binnen erg dwingende muzikale structuren’, zegt Van Bergeijk. ‘Over de totstandkoming van ‘Trout Mask Replica’ deden de wildste verhalen de ronde. Beefheart zou zich als een tiran hebben gedragen tegenover zijn bandleden. Het repetitieproces was een acht maanden lange fysieke en psychologische uitputtingsslag. Hij wilde echter blijven kneden in dat huis in Los Angeles tot alles precies klonk zoals hij het wenste en zijn muzikanten alle noten uit het hoofd konden spelen.’

De Nederlandse musicus paste een verwante methodiek toe voor dit concertprogramma: hij sloot zichzelf op om alle opnames die van ver of dichtbij met het dissonante bluesalbum te maken hadden te bestuderen. ‘Ik heb veel demo-opnames intensief herbeluisterd. De meeste benaderden sterk de plaatopname, wat erop wijst dat alles tot in de puntjes bestudeerd was.’

Ziekelijke perfectie was de voornaamste parallel tussen de extravagante rockcomponisten. Zoals zijn jeugdvriend uit Lancaster eiste ook Zappa discipline van zijn muzikanten. Hij was een architect, vond hij, die noten als bouwstenen gebruikte.

Na ‘Trout Mask Replica’ kwam het tot een jarenlange breuk tussen de muzikale geestverwanten. Beefheart verweet zijn producer dat hun album een commerciële flop werd en kwijnde weg in een muzikale depressie. Zappa viste hem op in 1975 en liet hem meezingen en sopraansax spelen op ‘Bongo Fury’. Een meesterstuk, zegt Jerry Aerts. ‘Vanaf het openingsnummer gooien de twee maestro's van de excentrieke rock er een bizarre mix van blues en musical tegenaan die in elk nummer een andere dimensie krijgt. Een ideale instap in de wereld van Zappa en Beefheart voor wie hun muziek nooit heeft gehoord. Dat wil ons hommageweekend ook zijn.’

Zappa & Beefheart in deSingel, op 4 en 5 oktober.

Er loopt ook een tentoonstelling met foto’s van Frank Zappa en Don Van Vliet gemaakt door Herman Selleslags.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect