De mystieke gezangen die de hele wereld betoverden

Nusrat Fateh Ali Khan. ©Redferns

In 1985 maakte de westerse wereld kennis met de qawwalimuziek van de Pakistaanse zanger Nusrat Fateh Ali Khan. Van zijn concert op het WOMAD Festival bestaan geen livebeelden, maar de vorig jaar uitgebrachte audio-opnames zullen nog generaties verbluffen.

Qawwalimuziek ontwikkelde zich vanuit het soefisme, de mystieke traditie in de islam. Op een kruispunt van Perzische, Indiase en Arabische culturen was die gezongen poëzie er vooral om de profeet te aanbidden en tot bezinning te komen. Je zou het de oosterse gospelmuziek kunnen noemen.

Niemand had verwacht dat het publiek achteraf zo euforisch zou zijn.

Het Westen ging overstag voor die bedwelmende gezangen toen Nusrat Fateh Ali Khan (1948-1997) met zijn band van Faisalabad, Punjab naar Europa afzakte. De première was op 20 juli 1985 voor het door Peter Gabriel georganiseerde World Of Music, Arts & Dance - kortweg WOMAD - Festival, dat minder vertrouwde muziek uit andere continenten programmeerde. Dat de Pakistaanse zanger en zijn gezelschap optraden om middernacht - de headliners hadden er hun set al opzitten - droeg zeker bij tot de mythische allure die het concert zou krijgen. Maar ook als ze zich pakweg even na het middaguur op hun kleurrijke tapijten neervlijden, zoals drie jaar later op het Sfinks Festival in Boechout, zouden toehoorders zich met plezier naar een andere wereld laten voeren. Verrukt door de hemelse melodieën, repetitieve ritmes en emotionele solo- en samenzang.

Documentaire over WOMAD.

Dat de audio-opnames van het concert op WOMAD tot vorig jaar in de archiefkast bleven, mag op basis van hun reputatie een klein wonder heten. De dertigste verjaardag van Real World Records bood vorig jaar redding. Met dat label had Peter Gabriel vanaf 1989 een creatieve studio-omgeving opgezet voor artiesten zoals Nusrat Fateh Ali Khan. Vier tracks werden geselecteerd uit de ruim 2,5 uur durende opnames die op vijf analoge tapes bewaard zijn gebleven. Ze werden zorgvuldig gerestaureerd zodat je 35 jaar na het optreden het gevoel krijgt er alsnog bij te zijn, ook al is het verrassingseffect weg.

Asad Qizilbash: 'Hij brak de regels van de klassieke muziek'

'Klassieke muzikanten in mijn geboorteland waren niet zo opgezet met hoe qawwali-artiesten hun erfgoed benaderden,' zegt de Pakistaanse sarodspeler Asad Qizilbash. Hij vormt een trio met saxofonist Nathan Daems en percussionist Simon Leleux. 'Ze vonden de stem van Nusrat Fateh Ali Khan niet geschikt omdat hij de regels van de klassieke muziek brak, maar eigenlijk konden ze zijn hoge tonen niet aan. Hij zong meer als een rock- of folkzanger.'

De vader van Qizilbash, in eigen land een bekend violist en muziekpromotor, hielp zijn carrière in Pakistan lanceren. 'Nusrat belde mijn vader geregeld om concerten te regelen, maar eigenlijk moest hij eerst in Europa en Amerika doorbreken om ook in Pakistan een grote ster te worden. Tegenwoordig hoor je er zijn mooie melodieën werkelijk overal, op markten en in taxi's. Hij veranderde de qawwalimuziek door er elementen uit de folktraditie aan toe te voegen. Als een rondtrekkend folkzanger combineerde hij verschillende stijlen. Hij lag niet wakker van albumopnames, hoefde ook niet zo nodig in chique zalen op te treden, hield meer van festivals. Die open manier van musiceren, die verandering omarmt en invloeden mengt, is erg inspirerend.'

'Buiten het Indische subcontinent of de diaspora kon je zo'n muziek toen haast alleen beluisteren via de archieven van musea', klonk het bij de release. 'Een optreden voor een festivalpubliek op een kampeerveld, zoals op de Mersea Islands in Essex, was ongezien.' Niemand had verwacht dat het publiek achteraf zo euforisch zou zijn.

Omdat op slechts acht sporen opgenomen werd en er geen microfoons tussen het publiek waren opgesteld, moest de enthousiaste reactie van de toehoorders opgevangen worden door de micro’s van de zangers. Tijdens de restauratie werd de publieke respons bewust wat meer naar de voorgrond gefilterd. Het sporadische meeklappen en zelfs zingen van het publiek maakt de elektriciteit die in de lucht hing alleen maar tastbaarder.

Vreugdetranen

Die zomernacht culmineerden intensiteit, devotie en kracht in een ook voor het verraste festivalpubliek verlossende ervaring. Ze zagen voor het eerst in hun leven een qawwaligroep live aan het werk. Gewoontegetrouw zit die in kleermakerszit naast (en in twee rijen achter) elkaar op een tapijt. Steevast bestaat ze uit een hoofdzanger, in dit geval dus Nusrat, die begeleidt wordt door ondersteunende zangers, harmoniumspelers, slagwerkers en een koortje, dat de belangrijkste verzen herhaalt en voorziet van complex handgeklap.

In Essex begon het met Nusrats jongste broer, Farrukh Fateh Ali Khan, die behoedzaam de hoofdmelodie inzette op harmonium, waarna een percussionist er met zijn tabla een ritme om weefde. Aangestoken door het handgeklap van de rest bouwde ‘Allah Hoo Allah Hoo’ vervolgens langzaam op tot een trance, waarin behalve de lange noten, de improvisaties en de extatische zanglijnen van Nusrat, ook de overweldigende samenzang en passionele vocale interactie met zijn broer, neef en een kindzanger opvielen. Het lofvers klokte af op 21 minuten.

Allah Hoo Allah Hoo, opname 1992

‘Haq Ali Ali’ was iets minimalistischer, maar nog langer, waarna met ‘Shahbaaz Qalandar’ een potig eerbetoon weerklonk aan de gelijknamige 13de-eeuwse soefiheilige en met ‘Biba Sada Dil Mor De’ een aandoenlijk liefdeslied. David Ambrose van het magazine Folk Roots was erbij en noemde het concert dat bijna vier uur zou duren een 'buitengewone ervaring'. Hij omschreef de muziek als 'een soort van Perzische acapellajazz die velen in het publiek tot vreugdetranen bewoog'.

Vuur van fluweel

Het optreden was voor Nusrat de voorbode van een vruchtbare samenwerking met Real World Records. Die duurde tot zijn plotse dood in 1997. Slechts 48 jaar werd de zanger, maar dat volstond om een tijdloos oeuvre na te laten. Na zijn performance op WOMAD dook hij in de studio om zowel traditionele qawwalimuziek als experimenteler fusiewerk op te nemen.

In het begin van de jaren 1990 zou zijn samenwerking met de Canadese gitarist en producer Michael Brook commercieel aanslaan. De remix die Massive Attack maakte van ‘Mustt Musst’ werd een clubhit, waarna samenwerkingen met onder meer Eddie Vedder (voor de soundtrack van de film ‘Dead Man Walking’) en Jeff Buckley, die zijn stem 'een vuur van fluweel' noemde, hem gestaag aan een breder publiek hielpen. De kiem van die internationale doorbraak werd gelegd tijdens die ene magische nacht op een Engels zomerfestival.

Overtuigd door ‘Live at WOMAD 1995’? Probeer dan ook deze liveklassiekers.

John Coltrane, ‘The Complete 1961 Village Vanguard Recordings’ (1997)

De trance die Nusrat met zijn soefisoul bereikte spoorde met de transcendentale klanktrip van jazzlegende John Coltrane. Deze opnames in de New Yorkse Village Vanguard deden dienst als een laboratorium voor latere op Indiase leest en Afrikaanse ritmes geschoeide improvisaties.

Ravi Shankar, ‘At the Monterey International Pop Festival’ (1967)

Nusrat Fateh Ali Khan herhaalde wat de Indiër Ravi Shankar in de sixties had gedaan: de westerse seculiere wereld raken met spirituele oosterse klanken. Met dit bewierookte zondagse concert - het eerste van de sitarleraar van George Harrison op een popfestival -  brak hij definitief door.

Sabri Brothers, ‘Tasleem - Live At Royal Tropical Institute, Amsterdam, 1981’ (2003)

De broers Ghulam Farid Sabri en Maqbool Ahmed Sabri waren aanvankelijk veel populairder dan Nusrat in Pakistan en stelden in 1975 hun qawwalimuziek al voor aan een westers publiek in Carnegy Hall. Deze set wisselt traditionele soefigezangen af met teksten van hedendaagse dichters.

Jeff Buckley, ‘Live at Sin-é’ (1993/2003)

De Amerikaanse singer-songwriter zei dat de muziek van Nusrat, die hij zijn Elvis noemde, zijn leven gered had toen hij depri door New York doolde. In cafés ging hij ‘Hallelujah’ én Nusrats ‘Yeh Jo Halka Halka Suroor Hai’ zingen met de intensiteit die later op ‘Grace’ harten zou doen smelten.

V.A. ‘Flight of the Soul — Qawalli from Pakistan’ (2001)

Liveplaten van qawwaligroepen zijn zeldzaam. Deze bundelt er twee uitstekende op doortocht in Berlijn: Bahauddin Qutbuddin Qawwal & Party en Asif Ali Khan, Manzoor Hussain, Santoo Khan & Party. Nusrat noemde Asif een van zijn beste leerlingen. Intussen is hij zijn troonopvolger.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud