‘De vrouwelijke dirigent is nog altijd een beschermde diersoort'

©Hollandse Hoogte / Sueddeutsche Zeitung Photo

Het Brugse MAfestival gaat in zijn 55ste editie op zoek naar vrouwenstemmen in de mannenwereld van de klassieke muziek. ‘Als vrouwen creëren, verschijnt de vrouw als meervoud.’

Het Cherchez la Femme-thema van het MAfestival, het tiendaagse feest rond oude muziek in de Brugse binnenstad, is relevanter dan ooit. Vele eeuwen waren vrouwelijke componisten en instrumentalisten ver te zoeken. Ze zouden mannen alleen maar afleiden, laat staan dat ze serieus werden genomen. Als muze of fictief personage kregen ze wel een prominente rol, maar even vaak spatten de clichés van de door mannen neergeschreven composities. ‘Hoewel de tijden zijn veranderd, is de vrouwelijke dirigent nog altijd een beschermde diersoort’, zegt Katherina Lindekens, die het als dramaturge van het MAfestival tijd vond om op zoek te gaan naar de dappere vrouwen die wel van zich lieten horen toen dat nog gevoelig lag.

De aanzet werd vier jaar geleden gegeven, toen Lindekens op vakantie in Salzburg een expo bezocht over vrouwen in de schilderkunst. Lang voor de #metoo-discussie losbarstte, viel het haar op hoe stereotiep vrouwen - door mannen - waren voorgesteld. ‘Of ze werden afgebeeld als een soort Maagd Maria, of als een gevaarlijke femme fatale. Elke mannelijke stommiteit leek zo te herleiden tot de slechte invloed van een vrouw.’

De dramaturge wilde onderzoeken hoe het met het vrouwbeeld in de (oude) muziek was gesteld. Niet zo verschillend, getuigt ‘Adamo ed Eva’, een oratorium over de zondeval van de Boheemse componist Josef Mysliveček. ‘De clichés zijn stuitend: Adam beschuldigt Eva van zijn eigen misstappen. Zij heeft hem ertoe aangezet van de verboden vrucht te eten en alle zonden van de wereld komen op haar schouders terecht. Tegelijk brengen we op het MAfestival ‘Venus and Adonis’, dat stamt uit de Engelse Restoration, een periode waarin vrouwen een zekere artistieke zelfstandigheid kregen.’

De verworvenheden die we nu zo gewoon zijn, blijven erg recent en dus fragiel.
Katherina Lindekens
Festivaldramaturge

‘In de traditionele versie is het Venus die Adonis smeekt niet te gaan jagen. Maar het libretto - een recente ontdekking in de musicologie - is geschreven door een vrouw, Anne Finch. Zij heeft de machtsrelatie omgekeerd. In haar versie wordt Adonis de kleffe geliefde die gewoon wil blijven vrijen en Venus een supergeëmancipeerde vrouw die haar geliefde wegstuurt: ‘Ga maar jagen, jongen.’ Het voorbeeld geeft aan dat als vrouwen zelf creëren er een rijkere identiteit ontstaat en de vrouw als meervoud verschijnt.’

Beyoncé

Lindekens trof twee structuren aan waarin vrouwen zich muzikaal konden ontwikkelen: de kerk en een muzikale dynastie. ‘De eerste componiste die we bij naam kennen, een zekere Kassia die in de 9de eeuw leefde, had een klooster opgericht. Dat ze als dochter van een edelman een uitstekende opleiding had genoten en beeldschoon was, zal hebben geholpen. Maar vooral via dat klooster verwierf ze de economische zelfstandigheid die in een gewoon gezin ontbrak. Op het MAfestival presenteren we ook werk van priorin Isabella Leonarda, van Barbara Strozzi, een Venetiaanse muzikante die zong op de salonbijeenkomsten van haar vader, en van Élisabeth Jacquet de la Guerre. Die laatste speelde op haar vijfde al aan het hof van Louis XIV. Ze werd beschouwd als een wonderkind, maar nog interessanter is dat ze later begon te freelancen. Op eigen houtje is ze in Parijs muziekles gaan geven, speelde ze klavierconcerten en componeerde ze.’ Een zeldzaamheid, want als vrouwen in de baroktijd al muziek konden en mochten spelen, dan gebeurde dat meestal thuis. ‘Huiselijke instrumenten werden veelzeggend virginalen genoemd.’

Naar wat het publiek toen echt van musicerende vrouwen dacht, is het gissen. Maar van haar onderzoek naar het 17de-eeuwse muziektheater is Lindekens een getuigenis bijgebleven. ‘Een man schreef dat Charlotte Butler, die Cupido vertolkte in de opera ‘King Arthur’, gelukkig met haar rug naar het publiek stond als ze de hoogste noten zong. Anders zouden ze ongetwijfeld haar vertrokken gezicht hebben gezien! Niets nieuws onder de zon dus. Beyoncé krijgt ook meer commentaar op haar outfit en haar heupen dan op haar geweldige stem.’

Componistes hadden het vooral moeilijk om gepubliceerd te geraken. ‘Dat zou ook in de 19de eeuw zo blijven. Mélanie Bonis zou haar voornaam veranderen en muziek uitbrengen als Mel Bonis. Fanny Mendelssohn kreeg van haar broer Felix te horen dat ze niet kon publiceren omdat hij zelf op het voorplan moest blijven. En hoe groot de liefde tussen Clara en haar man Robert Schumann ook was, sommige fragmenten uit haar dagboeken zijn schrijnend, zeker als ze het over hun clashende artistieke ego’s heeft.’

‘De hedendaagse componiste Annelies Van Parys zegt dat er intussen veel is veranderd - en dat willen we vieren op het MAfestival - maar dat het knokken blijft. De verworvenheden die we zo gewoon zijn, blijven erg recent en dus fragiel. Ik stond ervan versteld dat de Berliner Philharmoniker de eerste vrouwelijke orkestleden pas diep in de 20ste eeuw heeft aangesteld (in 1982, red.). Aan een mannelijke componist of dirigent wordt ook nooit gevraagd hoe hij dat combineert met zijn gezin, terwijl vrouwen die vraag voortdurend krijgen. Misschien is de maatschappij toch nog niet helemaal klaar met het feit dat de vrouw een meervoud is.’

Het MAfestival in Brugge duurt van vrijdag 3 tot zondag 12 augustus.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content