ECM: de mooiste klank na de stilte

Noem ECM-oprichter Manfred Eicher (76) geen producer. 'Hij is een toonkunstenaar.' ©Bart Babinski

ECM, het grootste Europese label voor jazz en hedendaagse muziek, blijft na vijftig jaar een eigen koers varen. Met dank aan het perfectionisme van oprichter Manfred Eicher.

De mooiste klank na de stilte. Dat is al een halve eeuw het motto van ECM. En dus begint elk album dat op het Duitse platenlabel verschijnt met een stilte van vijf seconden. ECM, kort voor Edition of Contemporary Music, bereidde de weg voor latere jazzhelden als Keith Jarrett, Pat Metheny, Chick Corea, Lester Bowie en Kenny Wheeler.

Op 24 november is het vijftig jaar geleden dat de opnames van het eerste ECM-album werden afgerond: ‘Free at Last’ van Mal Waldrom, een Amerikaanse jazzcomponist die met Charles Mingus en Billie Holiday had gewerkt. Op de productiestoel zat Manfred Eicher, de oprichter van het muzieklabel. Bijzonder: de Münchenaar producete bijna alle 1.600 albums uit de catalogus van de platenmaatschappij. Zelfs vandaag, op zijn 76ste, blijft hij Europa afreizen op zoek naar vers jazztalent om de studio mee in te duiken.

©rv
©rv
©rv
©rv
©rv
©rv

Volgende zondag geeft de bedeesde Duitser een zeldzame lezing op de slotdag van het ECM 50-festival in Flagey in Brussel. Flagey is niet het enige cultuurhuis in de wereld dat het label viert, maar doet dat wel als enige samen met ECM én zijn oprichter. Dat is geen toeval. ‘Ze beschouwen ons als een natuurlijke partner omdat we elk seizoen vier à vijf artiesten uit hun stal programmeren’, zegt Maarten Van Rousselt, jazzprogrammator bij Flagey. ‘De esthetiek van ECM sluit aan bij de akoestiek van Flagey. De sound van een ECM-opname zou je kunnen typeren met de woorden rust en melodie. Het is contemplatieve muziek die de akoestiek van onze zalen, die zijn ontworpen voor klassieke muziek, als gegoten zit.’

Toen Eicher zijn label in 1969 oprichtte, kende hij beide werelden goed. Hij speelde een tijdje als contrabassist zowel klassieke muziek als jazz. Het verbaasde hem dat in de klassieke muziek zoveel aandacht uitging naar opnamekwaliteit, terwijl de jazzwereld genoegen nam met de groezelige klank van clubs en kelders.

Kleppers

Een andere reden voor Eicher om zijn eigen label te starten was de crisis in de Amerikaanse jazz, vertelt Klara-medewerker Joris Preckler. ‘De Amerikaanse jazz werd in de jaren zestig opgepeuzeld door de rockcultuur. Platenfirma’s ontsloegen massaal jazzmuzikanten. Door financiële problemen ging Blue Note het commerciële pad op. De enige die een antwoord vond, was Miles Davis, door de wijk naar de fusion te nemen. Terwijl Miles zijn publiek vergrootte, kwamen zijn collega’s van de regen in de drop.’

5
seconden
Elk album van ECM begint met een stilte van 5 seconden.

Het Amerikaanse muzieklandschap, zo zegt Preckler, was destijds ook een door blanken gedomineerde en gemanipuleerde arena. ‘Het raciale en het ongunstige artistieke klimaat dreven musici richting Europa. Eicher speelde daarop in vanuit München. Mal Waldrom was zo’n muzikale vluchteling. Omdat de platenindustrie ook gebiologeerd richting pop en rock bleef kijken, kon hij ook kleppers als Keith Jarrett, Paul Bley, Chick Corea en Dave Holland engageren.’

Preckler vindt het moeilijk vijftig jaar ECM samen te vatten in één wapenfeit. ‘Als ik dan toch moet kiezen, dan is de grootste verdienste dat ECM de pianojazz heeft gedefinieerd. Het streven naar perfectie in klankkleur, de revolutionaire technieken. Wat Manfred met Chick Corea en Keith Jarrett heeft gedaan, was echt grensverleggend.’

Waag het trouwens niet de Duitser een producer te noemen. Dat vindt hij een belediging. ‘Hij is een toonkunstenaar, iemand die mee het artistieke product maakt en mensen op een intuïtieve manier samenbrengt, zoals een filmregisseur. Hij vraagt zijn muzikanten om hun muziek als een film te beschouwen.’

Eicher is ook iemand die een duurzame relatie opbouwt met zijn musici of kunstenaars. ‘Hij smeedt een band uit oneindig respect voor het pure kunstenaarschap. En dat respect is ook wederzijds bij zijn muzikanten.’

Zes classics uit de ECM-catalogus
The Köln Concert

Keith Jarrett, 1975

Een van de weinige livealbums in de catalogus van ECM en de best verkochte solopianoplaat ooit. Het verhaal gaat dat Jarrett de opnames niet wilde uitbrengen.

Bright Size Life

Pat Metheny, 1976

De Amerikaan, 21 toen hij bij ECM debuteerde, leerde zijn volk van gitaarjazz houden. ‘Bright Size Life’ was vooruitstrevend voor het melodieuze gebruik van de elektrische gitaar in de moderne jazz.

Music for 18 Musicians

Steve Reich, 1978

Sleutelwerk in de minimal music en Reichs doorbraakplaat als componist. De Ameri-kaan creëerde een compositie waarin elk instrument een hoofdrol opeist.

Tabula Rasa

Arvo Pärt, 1984

Zijn stemmingsvolle eerste album bij ECM katapulteerde Pärt in 1977 richting cultstatus. De Estse componist zoekt zijn inspiratie in de middeleeuwen en in de Russisch-orthodoxe muziek.

Officium

Jan Garbarek, 1994

Artistiek en commercieel is dit de invloedrijkste uitgave van de ‘New Series’reeks van ECM. Manfred Eicher bracht de Noorse jazzsaxofonist samen met het in oude vocale muziek gespecialiseerde Hilliard Ensemble.

Songs of Ascension

Meredith Monk, 2011

Door de gedurfde crossover tussen minimal music en middeleeuwse volksmuziek wordt dit album als een van de meesterstukken uit de recente ECMcatalogus gezien.

De Zwitserse pianist Nik Bärtsch kan dat beamen. Hij heeft zes albums met de Duitser gemaakt. Het jongste, ‘Awase’, stelt hij zaterdag voor op het ECM-festival in Flagey. Eicher nodigde hem na een concert van zes uur in een kerk in Zürich uit in een kunstgalerie. Daar ontspon zich een lang gesprek over film, kunst en literatuur, herinnert Bärtsch zich. ‘Hij vond het duidelijk niet alleen belangrijk om te weten wat ik van muziek vond, maar ook van de context waarin ik over muziek nadacht.’

Pas twee jaar later vond de ECM-baas dat de vriendschap voldoende was uitgediept en boekte hij een studio. ‘Voor hem is een samenwerking gebaseerd op vertrouwen tussen gelijken, niet op een contract tussen een producer en zijn muzikant.’ Hoe is hij in de studio? ‘Een muzikale partner en een uitstekende luisteraar. Toegewijd, niet routineus, en perfectionistisch. Dat laatste leidt weleens tot ruzie, maar omdat er geen machtsverhouding speelt zijn conflicten met Manfred niet uitputtend maar net heel vruchtbaar.’

'Bright Size Life' van Pat Metheny: referentiealbum van ECM.

Naast jazz hebben ook naoorlogse gecomponeerde muziek, oude muziek, klassieke muziek en wereldmuziek een plaats gekregen. Componisten als Steve Reich, Jan Garbarek, Meredith Monk en natuurlijk Arvo Pärt zijn de bekendste boegbeelden van de hedendaagse poot van ECM.

Eicher was ook de eerste in Europa om in de ernstige muziek muren tussen genres te slopen. Hij bracht de meest onverwachte combinaties samen. Misschien niet altijd met doorslaand succes, maar dat hoort bij grenzen aftasten. ‘De belangrijkste eigenschap van ECM is dat alles kan en mag. Je mag niet-commercieel zijn en risico’s nemen’, zegt Preckler.

Een iconische samenwerking was het album ‘Officium’ (1994) van saxofonist Jan Garbarek en The Hilliard Ensemble, een gedurfde crossover van jazzimprovisatie en polyfonie waarvan meer dan 1,5 miljoen exemplaren zijn verkocht.

In een industrie waar het de voorbije twintig jaar consolidaties en overnames regende en streaming de platenverkoop heeft vervangen, vaart ECM nog altijd een eigen koers. ‘Het label is nooit zo succesvol geweest als nu’, zegt Preckler. ‘Muziekliefhebbers weten als ze het logo van ECM op de karakteristieke platenhoezen zien: dit is kwaliteit. Al vijftig jaar biedt het label consequent de allerhoogste kwaliteit aan, in een zuivere vorm en los van de trends. Ver weg ook van de populistische cultuur bij grote labels als Blue Note of Impulse, die wel zijn gezwicht voor minder creatieve uitgaven en hebben gekozen voor het grote geld of een mainstreampubliek.’

Het festival ECM 50, met optredens van Marcin Wasilewski Trio, Elina Duni, Avishai Cohen & Yonathan Avishai en Nik Bärtsch, een expo met platenhoezen en een filmprogramma: van 21 tot 24 november in Flagey in Brussel.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect