Beklemmende trip door een oorlogshel in 'Les Bienveillantes'

©Annemie Augustijns / Opera Ballet Vlaanderen

Jonathan Littell schreef in 2006 met ‘Les Bienveillantes’ een onthutsende roman over de wandaden van een SS-officier. Opera Vlaanderen goot het boek in een al even aangrijpende opera.

Hoe zet je een roman van 981 pagina’s om in een opera van een kleine drie uur? Dat was de opdracht van de Spaanse componist Hèctor Parra en de Duitse librettist Händl Klaus, bijgestaan door de Spaanse regisseur Calixto Bieito.

‘Les Bienveillantes’ is hard om naar te blijven kijken en luisteren. Het publiek wordt niet gespaard.

‘Les Bienveillantes’ is niet zomaar een roman. Na het verschijnen in 2006 was hij best controversieel. Jonathan Littell beschrijft het leven van SS-officier Max Aue, een man van stand en intellect. Hij houdt van Bach en klavecimbelmuziek. Maar hij is ook een monster. In de Tweede Wereldoorlog neemt hij actief deel aan de massamoorden op joden in Oekraïne. Later belandt hij in Stalingrad en Auschwitz. In zijn privéleven is hij al even buitensporig. Hij onderhoudt een passionele, incestueuze relatie met zijn zuster Una.

Keurig in pak

Aan het begin van de opera, die woensdag in Antwerpen in wereldpremière ging, is daar niets van te merken. De oorlog is voorbij. Aue heeft in Frankrijk een nieuw leven opgebouwd als directeur van een kantfabriek. Zijn kantoor is smetteloos wit, neonlampen aan het plafond. De man zit er zelf ook bij als een geslaagd zakenman. Keurig in het pak, beginnend buikje.

Maar schijn bedriegt. Aue wordt gekweld door zijn verleden. Al snel bevindt hij zich opnieuw in de Babi Jar-ravijn in Oekraïne, waar de joden massaal werden afgeslacht. Het is de eerste keer dat je als toeschouwer naar adem moet happen. Regisseur Bieito durft zich in zijn opera’s wel eens te laten gaan met theatrale effecten.

Maar in ‘Les Bienveillantes’ houdt hij zich net in, allicht omdat de thematiek al expliciet genoeg is. Met vaak simpele gebaren laat hij het koor de misdaden van de Duitsers uitbeelden. Hij suggereert vaak meer dan hij toont. De impact is des te groter. Als je Aue stempels ziet zetten aan zijn tafel, weet je dat we in Auschwitz zijn. Het volstaat.

De relatieve soberheid van Bieito staat in contrast met de muziek. Parra schreef een bijzonder dwingende partituur. De orkestratie is bij momenten monumentaal, met moordende paukenslagen en snerpende violen die stil beginnen om dan crescendo te eindigen.

Bescheiden

Voor de zangstemmen koos hij voor een veel bescheidener aanpak. Die volgen meer dan ze leiden. Het lijkt wel alsof de muziek illustreert dat tijdens de Tweede Wereldoorlog het individu het moest afleggen tegen het grotere geheel. ‘We konden niet anders dan bevelen opvolgen.’ Zoiets.

De muziek is actueel en hedendaags klassiek, waarin harmonie en dissonantie met elkaar wedijveren. Je kan argumenteren dat het niet aflatende gebeuk van Parra misschien net iets te veel van het goede is. Wat rust af en toe had geen kwaad gekund. Maar de moordmachine in Aue stopt ook nooit.

In de loop der jaren is het misverstand ontstaan dat Littells boek vooral over de massamoord op de joden gaat. Dat klopt niet helemaal. Het gaat vooral over de perverse geest van Aue. De incestueuze relatie met zijn zus is daarin net zo belangrijk. De opera schuift dat element in zijn leven nadrukkelijk naar voren.

Soms is ‘Les Bienveillantes’ hard om naar te blijven kijken en luisteren. Ook het publiek wordt niet gespaard. Maar net als het allemaal te zwaar wordt en je wil wegkijken, grijpt Bieito in. Het einde is briljant. Aue kleedt zich in stilte uit en neemt een douche. Om zijn verleden af te spoelen. Of moet hij net alsnog gestraft worden?

Hoe goed de muziek en de regie ook zijn, de ster van de avond is ontegensprekelijk de Amerikaanse tenor Peter Tantsits. Hij zet de rol van Aue op een verpletterende manier neer. In de drie uur lange opera moet hij ongeveer twee uur zingen. Dat zou een wereldrecord zijn. Je zou voor minder een douche nemen.

‘Les Bienveillantes’, tot 2 mei in Antwerpen, daarna in Gent.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect