‘Het onbegrip is geen kwade wil, dat maakt het net zo treurig’

©Brecht Van Maele

Van veertig naar nul shows ging cabaretier Jan Jaap van der Wal in het voorjaar. Door de virusopflakkering afgelopen zomer bleef ook van zijn voorstelling met grappen over corona en de stand van het land weinig over. Maar nu komt ‘Huidhonger’ op tv. ‘De mensen zijn murw gebeukt.’

‘III-ième’ zou het sluitstuk van zijn comedytrilogie over zijn relatie met Vlaanderen heten. Maar corona trok een streep door een tournee van 40 optredens. Niet dat het een kalme lockdown werd voor Jan Jaap van der Wal, behalve cabaretier ook presentator van de satirische nieuwsshow ‘De ideale wereld’. De Nederlander beet zich vast in zijn tv-werk.

Interviewreeks Veerkracht

Na drie maanden lockdown lonkte voor artiesten opnieuw het grote publiek. Een zomer vol voorbereidingen en hoop op een drukke herfst, die alweer gehypothekeerd is. De Tijd praatte elke week met een kunstenaar over de moeizame heropstart en de nood aan perspectief na corona. Slot: cabaretier Jan Jaap van der Wal

Net voor de zomer belandde ‘De ideale wereld’ in een mediastorm, toen de VRT na interne druk van het Vlaams Belang een passage met een Hitlergroet uit haar archieven liet verwijderen. ‘O, jij noemt dat een mediastorm? Ik heb dat nooit als vervelend ervaren. (fijntjes) Andere Hitlergroeten hebben dit land veel meer schade toegebracht. Ik gun het de mensen van de krant die het op de voorpagina heeft gebracht (De Standaard, red.), maar zelf had ik dat niet gedaan. Zo groot was dat niet. De nieuwe CEO van de VRT heeft het snel in de kiem gesmoord door te zeggen dat ‘De ideale wereld’ zijn favoriete programma is.’

In die periode klaarde de lucht boven de cultuurwereld op. Heel wat organisaties herbegonnen en Van der Wal kreeg weer zin om te spelen. Hij herschreef zijn voorstelling op maat van deze gekke tijden. ‘Ik kon onmogelijk opnieuw op een podium gaan staan en het er niet over hebben. Sommige collega’s kunnen dat niet. Die zeggen: ‘Ik wacht wel even tot dat virus weg is.’ Ik niet. Ik hou van de actualiteit. Daarom presenteer ik zo graag ‘De ideale wereld’.’

De titel ‘Huidhonger’ - de hunker naar betekenisvolle fysieke aanrakingen - overspant de twee grote lijnen van de voorstelling: zijn liefde voor dit land en zijn gekke volk en het gemis van contact in coronatijden. Maar van zijn aangepaste minivoorstelling bleef door de opflakkering van het virus deze zomer weinig over. Acht van de twaalf shows sneuvelden.

Over cultuur vragen ‘wat levert het op?’ is een grote fout. Je kunt daar nooit tegen op. Misschien levert iets niets op, maar wat maakt het uit?

Van der Wal was echter zo tevreden over het resultaat dat hij de VRT overtuigde de vierde opvoering, in een houten amfitheater tussen de maïsvelden in het West-Vlaamse Damme, te capteren. ‘Dat is best gedurfd. Er zijn collega’s die iets 180 keer spelen en het dan pas opnemen. Maar sommige stukken zijn voor mij zo helder en duidelijk over wat het is om in deze tijd te leven en te spelen dat ik het durfde te tonen. De lach en de sfeer zaten goed.’

Hoe moeilijk het is live voor een publiek van bubbels te spelen wordt onderschat, zegt hij. ‘Je moet technisch meer kracht zetten om iedereen erbij te houden en leren bij stiltes niet te panikeren. In een schouwburg, zelfs als die maar half gevuld is, is dat net iets makkelijker dan op de locaties in openlucht waar ik speelde. In Damme was dat in een soort kuil, diep in de velden. Dat schept een gemeenschappelijkheid die ook in een zaal ontstaat. Ik denk dat de tv-kijker dat zal voelen.’

Franse bakker

Corona heeft de wereld in angst en grote radeloosheid gestort, maar gelukkig is er humor. In ‘Huidhonger’ heeft Van der Wal het over hoe het virus onze onhandigheden en onhebbelijkheden uitvergroot en hoe we corona soms iets te gretig inroepen als een excuus. Zoals in de anekdote over hoe hij het op vakantie in Frankrijk bij de enige bakker in het dorp op de heupen kreeg, omdat de Nederlander voor hem in de rij te veel ‘krozantsjies’ en stokbroden had besteld. Van der Wal snauwde zijn landgenoot net niet toe: ‘Wat doe je nu? Het is corona, man.’

Dat soort paniekreactie is voor velen herkenbaar, meent de cabaretier, en komt volgens hem voort uit een gevoel dat velen in deze crisis hadden: kwetsbaarheid. ‘Dit is zo’n complexe en omvangrijke crisis met zo’n ontwrichtend karakter, dat het ons menselijker heeft gemaakt. Er is - voorlopig - een zachtheid over ons neergedaald. Dat is volgens mij de reden waarom Belgen zo passief reageren op de aanslepende regeringsformatie. Ze zijn murw gebeukt. Trouwens: wat moeten ze anders doen? Op straat komen? (wuift weg) Waartegen? Het politiek immobilisme? Racisme en onze desastreuze omgang met de natuur, dat is het grote onrecht, waartegen mensen in volle coronacrisis al op straat zijn gekomen. En gelukkig maar.’

Jan Jambon is een pragmatische rechts-conservatieve leider die empathie geen politieke kwaliteit vindt. Als je op die lijn zit, is elke kritische kunstenaar al snel een zeurende kunstenaar.

Jan Jaap van der Wal (40)

Cabaretier en presentator van de satirische nieuwsshow ‘De ideale wereld’

Woont in Antwerpen en Katwoude (bij Volendam)

Toen zijn voorstelling nog ‘Twachjem’ heette - beter kan hij het niet uitspreken - en over de kleine kantjes van Vlamingen ging, zat hij een week in een hotel in de streek rond Ninove. Hij wilde begrijpen waarom zo veel mensen op het Vlaams Belang hebben gestemd. In de show zitten daar enkele goede grappen over. Wat heeft hij van Ninove onthouden? ‘Het was een louterende week. Mijn verblijf drukte me er met de neus op dat ik makkelijk praten heb als relatief gesettelde cultuur- en mediamens. Ik denk nu veel genuanceerder over mensen die extreemrechts stemmen. Ze zijn ook maar mensen die met allerlei verhalen en emoties zitten. Alleen, als buitenlanders weg moeten, hoe moet dat dan? Vertel het mij. Het Vlaams Belang moet toch eens in de regering gaan, zodat iedereen ziet hoe ingewikkeld het is. Het probleem is dat we te veel vertrouwen in de handen van individuele politici leggen.’

Dat formuleert hij in de voorstelling zo: ‘De denkfout is dat we denken dat onze politici het allemaal voor ons gaan doen.’ Waarna vanaf de tribune vol bubbels een luid applaus volgt.

Het onbekende

Een van die politici is Jan Jambon (N-VA). De Vlaamse cultuurminister krijgt er in ‘Huidhonger’ flink van langs. Zijn coronabeleid gaat vlijmend onder het fileermes. Met een boosheid die veel cultuurliefhebbers zullen herkennen en die voortkomt uit het gevoel dat kunstenaars niet ernstig worden genomen.

‘Agressie is een lekkere emotie’, zegt Van der Wal. ‘Je kwaad maken kan prettig zijn, maar in dit geval raak je er niet ver mee, want tegen onverschilligheid valt weinig te beginnen. Cultuur is in dit land net als in Nederland jarenlang geridiculiseerd is. Het ging over het naakt in de voorstellingen van Jan Fabre of over een voorstelling van Wim T. Schippers met honden in plaats van mensen op de scène. Moet dat geld krijgen? Ja, dat moet ook geld krijgen. Cultuur is in een economisch jargon getrokken. Niet het onbekende en het ongrijpbare proberen te omarmen en te begrijpen is de leidraad, maar de vraag: ‘Wat levert het op?’ Ik vind dat een grote fout, want je kunt daar nooit tegen op. Misschien levert iets niets op, maar wat maakt het uit? Men is bezig met het verleden, met cultureel erfgoed, met de Vlaamse meesters. Maar over honderd jaar moeten er toch ook Vlaamse meesters zijn?’

©Brecht Van Maele

In de voorstelling zegt hij: ‘Als we het niet begrijpen, klopt het niet.’ Het is volgens hem de kern van het probleem, die door de coronacrisis is aangescherpt. ‘Het is geen kwade wil’, zegt Van der Wal. ‘Dat maakt het zo treurig. Het is letterlijk niet zien en niet begrijpen. Jambon is een pragmatische rechts-conservatieve leider die empathie geen politieke kwaliteit vindt. Als je op die lijn zit, is elke kritische kunstenaar al snel een zeurende kunstenaar.’

Waarom vraagt hij Jambon niet voor ‘De ideale wereld’, om samen enkele zaken uit te klaren? ‘Bij de 500ste aflevering hadden we hem bijna. Ik heb niet het idee dat hij dat tegenhoudt. We zouden het nog eens kunnen vragen. (droog) Al weet ik niet of het een leuke uitzending wordt.’

‘Huidhonger’ is op zondag 27 september te zien op Canvas en gaat op 3 oktober de laatste keer live, in OLT Rivierenhof in Antwerpen. Er zijn nog tickets.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud