‘Onze maatschappij heeft nieuwe rituelen nodig'

Barbara Raes: ‘Iemand met een ritueel begeleiden kan voorkomen dat je achteraf geld moet uitgeven aan een psycholoog.’ ©jonas lampens

Barbara Raes was artistiek leider van het kunstencentrum Vooruit in Gent tot ze een burn-out kreeg en een radicaal nieuwe weg insloeg. Nu stuurt ze als rituelenmaakster op Theater Aan Zee kinderen de zee op om de zon wakker te zingen.

We bevinden ons op een stuk maritiem erfgoed in Oostende. De Gentiana werd kort na de Tweede Wereldoorlog in Schotland gebouwd. Naar het model van de ‘small ships’, die in 1940 tijdens operatie Dynamo frontsoldaten van het strand van Duinkerke hebben gered, is ze volledig uitgerust met slaapcabines, keuken en een badkamer. Dat komt van pas nu eigenaar Willy Versluys de boot tien dagen uitleent aan Theater Aan Zee.

TAZ 2018: Overleven en doorgaan

Barbara Raes werkte voor haar curatorschap rond vijf thema’s. Naast nieuwe rituelen (‘Zon dag kind’) selecteerde ze ook voorstellingen over de dood, troost, betrokkenheid en de liefde. Op de openingsdag volgende week woensdag wordt in het Oostendse Vredegerecht meteen al een rechtszaak aangespannen tegen de dood. ‘Implicieter is ‘Conversations (at the end of the world)’ van Kris Verdonck/A Two Dogs Company’,’ zegt Raes. ‘Een voorstelling waarbij uitstekende acteurs zoals Jan Steen en Johan Leysen zachtjes verdwijnen en je het gevoel krijgt dat dat niet zo erg is. Doodgaan is hier geen breuk met het leven.’

‘Zvizdal’ van Berlin illustreert volgens de curator dat kunst kan troosten door te wijzen naar waar het pijn doet. ‘Het gezelschap is een stokoud koppel gaan filmen dat na de kernramp in Tsjernobyl is blijven wonen. Nadia en Pétro leren ons wat echte veerkracht is en dankbaarheid voor de aarde, de sokkel waar we op staan. Het gaat net als het ontroerende ‘Chasse Patate’ van Studio Orka over leven, overleven, loslaten en doorgaan.’

Betrokkenheid is volgens Raes de basis van de film ‘Toetonne!’, een ode aan Oostende die de Nederlands-Venezolaanse performancekunstenaar Ariah Lester, vorig jaar laureaat van de Jongtheaterschrijfprijs, draaide tijdens een reeks huiskamerconcerten. Door de maatschappij vooropgestelde normen en regels over de liefde doorprikken is dan weer de missie van de Oostendse Tine Van Aerschot. ‘Het Betreft Liefde’, dat op Theater Aan Zee in première gaat, is bovendien de eerste voorstelling van Sara De Roo na haar vertrek bij Tg STAN. Ze krijgt het gezelschap van twee andere vrouwen, Dounia Mahammed en Lois Brochez.’

Theater Aan Zee, van 25 juli tot 4 augustus in Oostende.

www.theateraanzee.be

Het pronkstuk van de Oostendse reder ligt voorlopig nog in de jachthaven, maar binnenkort vaart het in alle vroegte al eens uit om te kijken waar de zon zich precies bevindt. ‘De zon zien ondergaan op zee is nooit een probleem, maar om ze op te zien komen moet je ver genoeg in zee liggen’, zegt hij. Dat is cruciaal nu er straks elke dag nog voor het ochtendgloren een kind zal inschepen voor een bijzonder ritueel waarin het, begeleid door schipper-cellist Frank Grapperhaus en actrice Karlijn Sileghem, de zon op zal zingen.

‘Het wordt ongetwijfeld een magische ervaring’, vertelt Barbara Raes, dit jaar gastcurator van Theater aan Zee. Zij staat in voor de selectie van de kinderen, allemaal tussen zeven en elf jaar oud. Ze zocht daarvoor contact met organisaties zoals Saying Goodbye en Lost & Co, die jonge mensen begeleiden die in een rouwproces zitten.

‘Ik wilde vanuit Beyond The Spoken, de praktijk die ik in 2016 op poten heb gezet, een overgangsritueel creëren voor kinderen die met een verlieservaring kampen. Het was de bedoeling iets in beweging te zetten dat zich daarna kan herhalen, telkens voor een ander kind en naar aanleiding van een verlies of verdriet. De kracht van ‘Zon dag kind’ schuilt in het feit dat het kind aan de kade opgewacht wordt door de familie of de vriendjes van de sportclub. Zo’n omarming door de gemeenschap bevestigt het kind in zijn nieuwe statuut en is essentieel voor het ritueel. Het kind moet kunnen delen dat het de zon heeft opgezongen. Het mooiste zou zijn als het ook echt gelooft dat het de kracht heeft gehad om de dag te laten beginnen, dat het denkt ‘Jullie kunnen dit hier nu wel zien omdat ik vanmorgen gezongen heb’.’

Eigenlijk ging ze niet echt meer cureren in de kunstenwereld, maar voor Theater Aan Zee wou Raes, die Oostendse roots heeft, een uitzondering maken. Het hielp dat het festival precies op het einde valt van haar driejarig onderzoek naar afscheidsrituelen aan het Gentse KASK. ‘Ook voor mij is het een helende ervaring geweest’, zegt ze. ‘Ik ben mijn vader, die architect was, verloren op mijn tiende. Hij was zijn droomhuis aan het bouwen toen hij een agressieve vorm van kanker kreeg. Mijn moeder heeft nog de kracht gehad om het huis af te werken. Maar kinderen werden toen bij een ziekte of een overlijden heel erg afgeschermd van het lijden en het verdriet. Dat werd ook zo door artsen geadviseerd. Daarom heb ik er lang over gedaan om afscheid te kunnen nemen.’

Dat is een van de achterliggende redenen waarom Raes zich na haar burn-out inschreef voor een cursus uitvaartbegeleiding in Engeland. ‘We werden meteen met de neus op de feiten gedrukt. In het crematorium moesten we toekijken hoe een lijk verbrand werd. Ontzettend heftig was dat. Het confronteert je met je eigen dood. Het hielp me mijn eigen sterfelijkheid te aanvaarden.’

Daarnaast was de opleiding voor de voormalig artistiek leider van de kunstencentra BUDA en Vooruit vooral een oefening om opnieuw tot de essentie komen. Aan de top van een grote kunstinstelling ziet ze zich niet meer staan. ‘In Beyond the Spoken, een werkplaats voor niet-erkend verlies, hoef ik niet de hele tijd grote wereldverbeterende ideeën de lucht in te gooien. De nadruk ligt nu op kleine, ook wereldverbeterende, ideeën die zich kunnen vermenigvuldigen.’

Van zee naar polder

Na Theater Aan Zee trekt Raes de lijn door in het verlaten polderdorp Lillo, waar ze met Beyond the Spoken huist tussen poldererfgoed en zeehavenindustrie, en rituelen wil blijven maken. Je kan de voorstelling ‘Zon dag kind’ ook blijven bestellen. In plaats van Oostende is Antwerpen dan de eindbestemming. ‘Bezoekers moeten sowieso een hele weg afleggen om in Lillo te geraken. Die weg kan al een stuk van het verwerkingsproces zijn. Vaak kunnen mensen dingen niet verwerken omdat ze te veel blijven draaien in het verleden, of ze kunnen niet gelukkig zijn omdat ze te veel willen van de toekomst. Mijn praktijk ligt in het nu. Dat is de ideale plek om afscheid te nemen en daarna terug te keren naar de bewoonde wereld.’

‘Onze maatschappij heeft nieuwe rituelen nodig’, zegt Raes. ‘Door de secularisering hebben we veel rituelen aan de kant gezet, terwijl door een opeenstapeling van crisissen - economisch, politiek en ecologisch - steeds meer nood is aan houvast. Religie kan daar in onze westerse samenleving geen antwoord meer op geven. We zijn te zeer een patchwork geworden van waarden en normen, afhankelijk van onze reizen, de boeken die we gelezen hebben.’

Raes situeert haar werkplaats in een grotere transitiebeweging die opnieuw op zoek gaat naar verbinding. ‘Weg van de individualisering daagt het besef dat we elkaar nodig hebben in alles wat we doen en maken, dat we niet onafhankelijk zijn.’

Stilstaan versus ratrace

‘Het ritme van een ritueel past alleszins niet bij de dag van vandaag’, vervolgt ze. ‘Het gaat over stilstaan, vertragen, verdieping, het delen van pijn. Daar is geen tijd voor in de ratrace. Door de vele mensen die crashen is er wel meer aandacht voor mindfullness, yoga en andere meditatietrainingen die vaak uit het Oosten komen overwaaien. Maar in de zorg kunnen we nog veel proactiever en preventiever te werk gaan. Iemand begeleiden met een ritueel kan voorkomen dat je achteraf geld moet uitgeven aan een psycholoog die het trauma van pakweg een operatie moet helpen te verwerken.’

Dat de rouwsector veel mensen angst inboezemt, was als curator een extra uitdaging. ‘Het is niet zeker wat het thema met de bezoekers van Theater Aan Zee zal doen. Sommigen zullen het provocatief vinden, anderen heel normaal, want de ene kan leven met de dood en de andere vindt de dood een breuk met het leven. Een dankbaar thema is het alleszins. Neem verlies weg uit de kunsten en er schiet niet zo veel over, zei schrijver Peter Verhelst ooit.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content