Wie is bang van Ersan Mondtag?

Voor de theaterperformance 'De living' werkt Mondtag voor het eerst in België. Volgend seizoen volgt een opera voor Opera Ballet Vlaanderen. ©Birgit Hupfeld / NTGent

Met een onwankelbaar geloof in zijn eigen kunnen zet de jonge Duitse sterregisseur Ersan Mondtag in ons land zijn aanval op de wereld in. ‘Angst is geen slechte raadgever.’

Op het podium van NTGent staan twee woonkamers die een spiegel van elkaar lijken. Tussen een spiegeldeur en een witte kast hangt een staatsieportret van koning Leopold II met aangeplakte baard. De muren zijn behangen met somptueus papier vol bloesems en vogels.

Ik provoceer nooit met opzet. Provocatie zit in het hoofd van wie zich geprovo ceerd voelt.
Ersan Mondtag, theaterregisseur

Aan de keukentafel van de rechterkamer zit een zwarte vrouw in een bloemenjurk, klaar om uit het leven te stappen. Waarom is niet duidelijk. Er wordt 75 minuten lang geen woord gezegd. Ze hoest af en toe. Is ze ongeneeslijk ziek en wil ze daarom niet meer? De vrouw werkt haar avondeten naar binnen, wast af, zet de oven aan en steekt haar hoofd erin. Ze blijft voor dood liggen.

Na enkele minuten komt een lookalike de linkerkamer in. De scène lijkt te herbeginnen, tot de andere vrouw uit de doden opstaat en alles van achterstevoren begint te spelen. Is het dezelfde vrouw? Is het haar zus? En wat doet Leopold II daar? Pleegde de vrouw zelfmoord omdat de last van onze koloniale geschiedenis te zwaar woog?

Voor de theaterperformance 'De living' werkt Mondtag voor het eerst in België. Volgend seizoen volgt een opera voor Opera Ballet Vlaanderen. ©Birgit Hupfeld

‘De living’ verblindt en intrigeert. De Duitser Ersan Mondtag maakte het stuk in opdracht van NTGent-baas Milo Rau. Op zijn 31ste geldt Mondtag als de coming man van het Europese theater. Hij werd al drie keer uitgenodigd op het Berliner Theatertreffen, het Duitse theaterfestival dat elk jaar de beste tien stukken van het seizoen brengt. Een belangrijk Duits theatertijdschrift verkoos hem in 2016 niet alleen tot jong talent, maar ook tot decorontwerper van het jaar.

Ersan Mondtag (31) is een van de meest gevierde Duitse regisseurs van het moment. Hij werd al drie keer uitgenodigd op het Berliner Theatertreffen, het Duitse theaterfestival dat elk jaar de beste tien stukken van het seizoen brengt. ©William Minke

Mondtag bedenkt al die decors zelf. Ze zijn steevast grotesk, met weelderige kleuren en de zotste rekwisieten. Voor ‘Das Internat’ ontwierp hij een spookkasteel op een draaiende scène. In het stuk ‘Tyrannis’ manifesteerde zijn decoratiedrift zich in een schreeuwerig ingericht huis waarin gemaskerde acteurs blind moesten spelen.

Het is in Duitsland al enkele jaren zijn handelsmerk om de toeschouwer met veel vragen en een emotionele draaikolk van gevoelens de zaal uit te sturen. Dat doet hij ook met ‘De living’. Het is verwarrend, angstaanjagend, ongemakkelijk theater, een beetje weerzinwekkend ook.

Mondtag doet wat David Lynch voor elkaar krijgt met cinema. Dat vindt ook NTGent-baas Milo Rau: ‘Zijn theater is inderdaad diep beïnvloed door Lynch, maar ook door de popart. Het sterke is de mix van zeer somber en conceptueel maar ook ontzettend sfeervol, waardoor Mondtag prachtige inzichten biedt in de gruwelen van de menselijke ziel.’

©Birgit Hupfeld / NTGent

Overgekwalificeerd

Voor Mondtag gaat ‘De living’ over hoe wij als mensen worden gedetermineerd door onze omgeving en het lot van onze geschiedenis. Dat laatste verklaart de staatsieportretten van Leopold II.

De opleiding aan de Münchner Kammerspiele was onder mijn niveau.
Ersan Mondtag, theaterregisseur

‘Zijn gruweldaden leven voort in deze Congolese vrouw’, vertelde hij ons voor de première. ‘Ze lijkt maar één uitweg te zien: de dood. Door haar spiegelbeeld op te voeren dat haar laatste levensuur achterstevoren naspeelt en kleine details te veranderen laat ik zien dat we wel degelijk andere keuzes kunnen maken in het leven. Iedereen kan ontkomen aan de maatschappelijke conditionering van zijn bestaan.’

Dat laatste deed hij zelf ook. Mondtag stamt totaal niet uit een cultureel milieu. Behalve voor Turkse volksmuziek was er amper plaats voor cultuur in het gezin waarin hij opgroeide in de wijk Kreuzberg in Berlijn. Zijn moeder werkte als poetshulp, zijn vader was tuinman. Op zijn 18de vond hij zijn roeping; hij zou via theater de mens laten zien wie de mens is. Uit angst om door het witte theatermilieu als ‘Fremdkörper’ te worden gebrandmerkt, nam hij een artiestennaam. Hij vertaalde zijn Turkse familienaam Aygün - dag van de maand - lettergreep per lettergreep naar het Duits. ‘Anders zat ik misschien nog altijd theaterstukken over Turken in Kreuzberg te maken’, zegt hij niet zonder enige zelfironie.

Hij trok een jaar naar Washington om zijn Engels te perfectioneren. Terug in Berlijn werkte hij als assistent van een handvol regisseurs, onder wie Frank Castorf, de iconische intendant van de Volksbühne in Berlijn. Na vier jaar assisteren schreef hij zich in aan de Otto Falckenberg Schule. De regisseursschool is gelieerd aan de Münchner Kammerspiele, een van dé toonaangevende toneelgezelschappen in Duitsland.

Voor de theaterperformance 'De living' werkt Mondtag voor het eerst in België. Volgend seizoen volgt een opera voor Opera Ballet Vlaanderen. ©Birgit Hupfeld / NTGent

Na een jaar stapte hij op. ‘De opleiding was onder mijn niveau. Ik was overgekwalificeerd en had niets meer te leren’, zegt Mondtag met uitgestreken gezicht. Dat klinkt arrogant, dat beseft hij, maar zo bedoelt hij het niet. ‘Ik had gewoon te veel ervaring opgedaan als assistent. In Duitsland rijzen de regisseursopleidingen als paddenstoelen uit de grond. De competitie is moordend. De beste manier om het vak te leren is het gewoon dóén, zonder scholing. Daarvan ben ik heilig overtuigd. Is mijn parcours niet het beste bewijs?’

Na zijn vertrek uit München begon Mondtag als een maniak theaterstukken te maken. ‘De living’ is zijn veertigste voorstelling in zeven jaar, schat hij. Als er een rode draad door al die ensceneringen loopt, dan is het de angst van mensen om met de huidige tijd om te gaan. ‘Angst is, na liefde, het meest complexe van alle menselijke gewaarwordingen. Maar ik zie angst niet als iets negatiefs, zoals al die politici die een godsdienst als de islam misbruiken om angst en paniek te zaaien bij de bevolking. Voor mij is angst geen slechte raadgever. Ze schudt ons wakker en brengt ons vooruit. Het vergt als mens moed om je eigen angsten onder ogen te zien. En moed kan tot verandering leiden.’

Divagedrag

Een gebrek aan onverschrokkenheid kan je Mondtag niet aanwrijven. Vanuit Berlijn snelde zijn reputatie als dominant enfant terrible hem vooruit. In Gent hebben ze het geweten. Mondtags bazige inborst en divagedrag maakten van het creatieproces van ‘De living’ geen gezondheidswandeling. Hij kwam binnen met een afgelijnd idee dat anderen moesten uitvoeren. Er was amper ruimte voor discussie. Repetities woonde hij slechts sporadisch bij. Als hij het beu was, verdween hij. ‘Urenlang repeteren en acteurs coachen, dat is niets voor mij. Daar duid ik trainers voor aan’, verklaart hij.

Als het op zijn professionele ambities aankomt, is Mondtag even onbevreesd. Het moet vooruitgaan. Hij wil zijn theaterwerk op termijn stevig afbouwen, en films en operastukken maken. Een filmproject ligt al vast: een thrillerversie van zijn theaterstuk ‘Das Internat’, waarin een beestachtige studentenrevolutie uitbreekt in een kostschool.

Volgend jaar maakt hij zijn debuut als operaregisseur, ook al in ons land. De Vlaamse acteur Benny Claessens, die ook in Berlijn woont, suggereerde hem bij de nieuwe directeur van Opera Ballet Vlaanderen, Jan Vandenhouwe. Die duwde hem ‘Der Schmied von Gent’ in zijn handen, een onbekende volksopera van een Joodse componist die door de nazi’s in de ban werd geslagen. In het oorspronkelijke verhaal moet een smid na zijn dood naar de hel. Mondtag brengt hem samen met het ‘monster’ Leopold II.

Hij weer. Een provocatie? Mondtag schudt koel het hoofd. ‘Ik provoceer nooit met opzet. Provocatie zit in het hoofd van wie zich geprovoceerd voelt.’ Het wordt opnieuw een productie met een zwaarbeladen onderwerp. Is hij eigenlijk gelukkig? ‘De dood is ons enige collectieve einddoel in dit leven’, klinkt het droog. En dan: ‘Maak je geen zorgen, buiten het theater ben ik een vrolijke kerel.’

‘De living’ speelt van 22 tot 25 mei op het Kunstenfestivaldesarts in Brussel. www.kfda.be

‘Der Schmied von Gent’ is vanaf februari 2020 te zien bij Opera Ballet Vlaanderen. www.operaballet.be

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect