analyse

De terreur van de angst

©Filip Ysenbaert

We zijn bang. En worden elke dag banger. Daar hebben de aanslagen in Parijs niet eens zoveel mee te maken. Een verhaal over de angst voor terreur, maar vooral over de terreur van de angst.

Iedereen is bang

Van 5- tot 95-jarigen. Iedereen is bang na de aanslagen in Parijs. Hoe komt dat toch? ‘Bij gebeurtenissen die onverwacht zijn, betekenisloos zijn en waar we machteloos tegenover staan, komen immense hoeveelheden angst vrij’, zegt de Belgische psychiater Damiaan Denys, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam. ‘Bij terreuraanslagen zijn die drie voorwaarden vervuld. Ze geven ons het gevoel dat elk van ons op eender welk moment slachtoffer kan worden.’

‘Controleverlies is het sleutelbegrip’, zegt ook Kurt Audenaert. Hij is professor psychiatrie aan de Universiteit Gent en behandelt patiënten met angststoornissen. ‘Het is normaal dat we bang zijn. Bij de meesten ebt die angst na enkele weken weg. Maar bij een deel van de mensen die een trauma meemaken, gebeurt dat niet. Onderzoek na 9/11 leert dat je niet eens rechtstreeks betrokken moet zijn om ergens een posttraumatische stressstoornis aan over te houden.’

Voor we nog meer experts aan het woord laten om te minimaliseren wat u de voorbije dagen voelde, toch eerst dit. Ja, er zijn in Parijs 129 doden gevallen. En ja, er is een reden om bang te zijn. Het aantal slachtoffers van terreur in onze contreien was de jongste tien jaar verwaarloosbaar laag, maar neemt exponentieel toe. 2015 is nu al het bloedigste jaar sinds 2004, toen 196 mensen het leven lieten in de metro van Madrid. Wereldwijd steeg het aantal dodelijke terreurslachtoffers vorig jaar met 80 procent tegenover het jaar voordien.

Toch dient ook dat gerelativeerd. 78 procent van die 32.658 slachtoffers viel in Afghanistan, Irak, Nigeria, Pakistan en Syrië. Denys: ‘Ook in Europa groeit het aantal aanslagen, maar we vertrekken wel van een heel klein aantal. Als je dat multipliceert, blijft je kans om in een aanslag te sterven verwaarloosbaar klein. De kans dat je door een verkeersongeluk, een hartaandoening of kanker sterft, is duizenden keren groter.’

We zijn bang voor de verkeerde dingen. Suiker, vet, alcohol en tabak, dát zijn de dingen waar mensen aan sterven.
Damiaan Denys
Belgische psychiater

We zijn met andere woorden selectief in onze angst. ‘De ironie wil dat we bang zijn voor de verkeerde dingen’, zegt Denys. ‘We schatten minimale risico’s veel te hoog in. Suiker, vet, alcohol, tabak, dát zijn de dingen waar mensen aan sterven.’

Maximaal resultaat

Onze reactie is menselijk, maar disproportioneel, zeggen alle experts. Precies daarop kapitaliseren terreurgroepen. Terrorisme betekent letterlijk: angst zaaien. Terreurgroepen zijn doorgaans zwakke partijen die niet in staat zijn hun vijanden veel materiële schade te berokkenen. Maar doordat ze angst opwekken, behalen ze met minimale inspanningen een maximaal resultaat.

De Israëlische professor Yuval Noah Harari bestudeert al jaren terreur. ‘Terroristen vechten als tai chi-meesters’, stelt hij. ‘Ze proberen hun vijanden te verslaan door het gewicht van de tegenstander te gebruiken. De angst na een aanslag doet al het werk voor hen.’

‘Fearing the fear itself’, is niet toevallig de titel van een opiniestuk van de Amerikaanse econoom Paul Krugman deze week in The New York Times. ‘We moeten goed voor ogen houden dat het de terroristen om onze angst te doen is’, besluit hij.

Nicolas Hénin, een Franse journalist die tien maanden werd gegijzeld door Islamitische Staat (IS), de terreurgroep die de aanslagen in Parijs opeiste, komt tot dezelfde conclusie in de Britse krant The Guardian: ‘Elke angstrespons, elk teken van overreactie interpreteren zij als een overwinning.’

Steeds banger worden we

Onze angst is onze grootste vijand. En die vijand wordt steeds sterker. De Brits-Hongaarse socioloog Frank Furedi verwierf in 2002 wereldfaam met zijn boek ‘Culture of Fear’. ‘De westerse mens is de voorbije decennia geleidelijk zijn vermogen verloren om met onzekerheden om te gaan. Op elk domein domineert het voorzorgsprincipe, we gaan altijd en overal uit van het slechtst denkbare scenario’, zegt Furedi aan de telefoon vanuit Kent.

1 op 5
In Europa wordt de ‘levensincidentie’ geschat op ongeveer 20 procent. Een op vijf mensen zal vroeg of laat door verlammende angsten worden getroffen. Belgen behoren tot de grootste consumenten van angstremmers ter wereld.

‘We leven in een angstcultuur’, beaamt Denys. ‘We leven in de veiligste maatschappij ooit, maar hebben de licht megalomane overtuiging dat om elke hoek gevaar loert. De jongste zes, zeven jaar zie ik ons echt afglijden. Eindeloze waarschuwingen op apparaten, ellenlange bijsluiters. Amerikaanse toestanden. Ook in het ziekenhuis waar ik werk, proberen ze alles in krampachtige veiligheidsprotocollen te gieten. We zien alles door de bril van het gevaar. Neem die papieren lampionnen met een kaars erin. We slagen er bijna niet meer in die als een object van gezelligheid te zien. We zien vooral de mogelijke ramp. Als we een kind over een sloot zien springen, is onze eerste reflex: is dat niet veel te gevaarlijk?’

Hoe zijn we zulke angsthazen geworden? Niet te beroerd voor zelfkritiek vragen we ons af of het de schuld kan zijn van de media, die alles opblazen. ‘We krijgen door de moderne technologie non-stop alle rampspoed van de hele wereld te verwerken. Ons brein is daar niet voor gemaakt’, zegt Denys. ‘In een geglobaliseerde wereld wordt elk abstract gevaar concreet en persoonlijk.’

Perfecte timing

Furedi nuanceert: ‘De media werken als een megafoon, maar ze kunnen maar versterken wat al bestaat.’ Hij zoekt de oorzaken dieper. ‘De angstcultuur begon zich in de jaren zeventig langzaam af te tekenen. Door de oliecrisis donderde de bevolking in het Westen hard van de wolk waarop ze sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog zat. In de jaren tachtig en negentig brokkelden de grote ideologieën steeds verder af en heeft die angst zich geleidelijk aan geïnstitutionaliseerd in alle domeinen van ons leven. We staan doodsangsten uit over onze dagelijkse beslommeringen, zoals de opvoeding van onze kinderen, en over de vernietiging van onze planeet. Tussen die twee uitersten zit heel wat om ons zorgen over te maken.’

‘Onlangs hebben we in Europa een angstpiek bereikt’, gaat Furedi voort. De financiële crisis, de klimaatcrisis en de eurocrisis. Daarbovenop kwam de voorbije maanden een vluchtelingencrisis, waardoor steeds meer mensen twijfelen aan het voortbestaan van Europa. De timing van de terroristen is werkelijk perfect.’

Is er een remedie?

Tot 35 jaar geleden bestond de diagnose ‘angststoornis’ niet. Pas in 1980 werden angststoornissen opgenomen in de derde editie van ‘Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders’, de bijbel van elke psychiater. Vandaag zijn angststoornissen de meest voorkomende psychische aandoening. Ze komen vaker voor dan depressie. In Europa wordt een op de vijf mensen vroeg of laat door verlammende angsten getroffen. Belgen behoren tot de grootste consumenten van angstremmers ter wereld.

Angst maakt ons ziek. Nochtans kunnen we zonder angst niet overleven. Audenaert: ‘Als we geen angstreflex zouden hebben als we een leeuw zien, zijn we dood. Op zulke momenten heb je niets aan je prefrontale cortex, het deel van ons brein dat ons toelaat te redeneren en te plannen. Op zulke momenten heb je je amygdala, je primitieve brein nodig. Je bloeddruk schiet omhoog, ademhaling versnelt en je reflex om te vluchten schiet in werking.’

31 procent
Bijna één derde van de uitgaven aan geestelijke gezondheidszorg in de Verenigde Staten gaan naar angstgerelateerde aandoeningen.

Maar in onze westerse samenleving lopen niet zoveel leeuwen rond. Denys: ‘We worden bang van dingen die ongrijpbaar zijn.’ Maar de mechanismen in onze hersenen zijn wel dezelfde gebleven. Audenaert: ‘We hebben pas de voorbije tien jaar goed zicht gekregen op wat in de hersenen gebeurt als we heel bang worden. Bij hevige stress schakelt onze prefrontale cortex, waarmee we kunnen plannen, organiseren, zichzelf uit. Daardoor zijn we niet meer in staat onze emoties te beheersen. We verliezen controle. De amygdala, ons primitieve brein, neemt over. Het reflexieve brein –waar onze oerreflexen zitten- maakt zich meester van het reflectieve brein.’

Gewenning helpt. En mensen kunnen aan alles wennen, ook aan terreur. In Israël, waar burgers tijdens de opeenvolgende intifada’s de ene na de andere terreuraanslag te verwerken kregen, kijken ze niet meer op van een bomalarm. ‘Dat komt omdat ze in hun hippocampus, waar ons geheugen zit, een galerij van eerdere ervaringen hebben gestockeerd’, zegt Audenaert. ‘Alleen als een nieuwe situatie opduikt, slaan ze in paniek.’

Overleven

Maar als we te lang onder stress staan en constant nieuwe trauma’s te verwerken krijgen, gebeurt er iets zorgwekkends in onze hersenen. ‘Dan zien we anatomische, architecturale schade aan de prefrontale cortex’, zegt Audenaert. ‘Hij brokkelt letterlijk af. De amygdala krijgt vrij spel. Ons redeneervermogen verkleint. We moeten ons immers niet bezighouden met hogere doelen, maar met overleven. Dan krijg je zoogdieren die op alles reageren.’

En nu komt een gedachte die echt bang maakt. Zeer recent wetenschappelijk onderzoek leert dat we angst kunnen doorgeven aan onze kinderen. ‘We weten al langer dat zwaar getraumatiseerde muizen die je een hitteshock geeft, hun trauma overdragen aan hun nakomelingen. Wat we ook weten, is dat zwaar getraumatiseerde mensen, zoals Holocaustslachtoffers, door de langdurige stress eiwitveranderingen ondergaan. Onlangs is voor het eerst aangetoond dat je die eiwitveranderingen kan doorgeven aan volgende generaties. Dat verklaart waarom nakomelingen van Holocaustslachtoffers vaker angstig en depressief zijn, hoewel ze zelf geen trauma hebben meegemaakt.’

Stoppen met broekschijten

Voor de Britse socioloog Furedi is het simpel. We moeten stoppen met in onze broek te schijten. ‘Een ramp of moeilijk moment werd vroeger beschouwd als een levenservaring. Je viel om, je stond op, en ging verder met je leven. Nu worden legers therapeuten en hulverleners gestuurd. O wee, mensen zijn getekend voor het leven. Het koesteren van slachtofferschap is een van de kenmerken van onze risicoschuwe, door angst geobsedeerde maatschappij.’

Volgens Furedi zijn onze leiders vandaag vooral bezig met zich in te dekken en te laten zien dat ze de situatie onder controle hebben - quod non. ‘Better safe than sorry. Ik was ontzet toen ik hoorde dat de voetbalinterlands in Duitsland en België geannuleerd werden. Dat is het slechtst mogelijke signaal dat je kan geven. Eigenlijk zeg je: alles wat je moet doen, is een telefoontje plegen of ergens een leeg koffertje achterlaten. En Brussel zal in zijn broek plassen. We beklemtonen onze machteloosheid. Het is bijna een open invitatie voor meer terreuraanslagen.’

Het opdrijven van veiligheidsmaatregelen is om nog een andere reden contraproductief, meent Denys. ‘We denken dat we ons veiliger gaan voelen als er militairen op straat lopen, maar het omgekeerde is waar. Ons onveiligheidsgevoel neemt toe.’

Damiaan Denys: ’Nederland wordt steeds angstiger’

Audenaert is milder. ‘Je kan niet ontsnappen aan wat in je hersenen gebeurt. Ook onze leiders niet. Belangrijk is dat ook zij inzicht krijgen in dat mechanisme en in de eerste uren en dagen na een trauma geen grote beslissingen nemen. Als ik de Franse president François Hollande vlak na de ramp hoorde, dacht ik: die is met zijn zoogdierenbrein aan het praten. Onze amygdala vernauwt onze aandacht naar één bedreiging. Is het je al opgevallen dat niemand vandaag nog over de vluchtelingencrisis praat? Maar die fixatie zal wegebben. We moeten alleen zien dat we nu geen beslissingen nemen die op termijn schadelijk zijn. Het is een begrijpelijke neurobiologische reflex om ons te willen verdedigen. Maar voor je het weet, hebben we de Schengenzone opgegeven, onze vrijheid en privacy te grabbel gegooid en zijn er overhaast bommen gegooid.’

Terugvechten

Dat betekent niet dat we niet moeten terugvechten. Maar wel gericht en doordacht. ‘De veiligheids- en politiediensten zouden nu achter de schermen en in stilte hun werk moeten kunnen doen. Ze zullen betere resultaten boeken dan als drie maanden de noodtoestand wordt afgekondigd’, zegt Furedi.

Ook burgers kunnen terugvechten. ‘In augustus hebben enkele passagiers op de Thalys een jihadi met een kalasjnikov overmeesterd. Niet iedereen heeft het in zich om de superheld uit te hangen, maar er zijn dingen die we allemaal kunnen doen. Veel leerkrachten durven met hun leerlingen niet meer te praten over 9/11 of de recente aanslagen, uit schrik voor problematische reacties van leerlingen. Tijdens de interland Turkije-Griekenland was er dinsdag boegeroep tijdens de minuut stilte voor de slachtoffers in Parijs. De supporters riepen ‘Allahu akbar’, Allah is groot. We moeten die dingen bespreekbaar durven te maken.’

Moedig zijn dus. Maar we komen van ver. ‘Een angstcultuur fnuikt elke zin voor initiatief’, gaat Furedi voort. ‘We leven in een wereld waarin een man een kind niet durft vast te pakken om het te troosten, uit schrik dat hij van pedofilie wordt beschuldigd. Als we onze kracht willen terugvinden, moeten we eerst beseffen hoezeer we onze grenzen aan het opschuiven zijn. Toen ik in 2001 ‘Paranoid Parenting’ schreef, kon een man nog alleen met een krant in het park naar spelende kinderen kijken. Nu hangen in vele Britse parken borden: ‘Volwassenen alleen niet toegelaten.’ Zaken waar we in 2001 om zouden lachen, zijn nu doodnormaal.’

De wereld verandert door onze angstige blik. Wedden dat u heeft opgemerkt dat de kapitalen in deze tekst het woord ISIS vormen, iets waarop u een jaar geleden allicht geen acht had geslagen.

We moeten vooral risico’s opnieuw leren in te schatten. Furedi: ‘In vorige generaties werd onzekerheid nog geassocieerd met positief potentieel. Toen ik een jongen was, zei mijn vader soms: ‘Dit is een goed risico, Frank. Neem het.’ Vandaag gebruiken we het woord risico alleen nog in negatieve zin.’

Denys stemt in: ‘Angst wordt aanzien als een louter negatieve emotie, iets dat verlamt. Maar het kan ook positief zijn. Angst komt voor als je met nieuwe kansen wordt geconfronteerd. Kans op een mooier lief, op een betere job, op verandering in je veilige leventje. Groei gaat gepaard met het overwinnen van angsten. Je zou kunnen zeggen: wie nooit angst ervaart, weet niet hoe vrijheid proeft.’

Damiaan Denys: ‘Ultieme vrijheid is niet mogelijk zonder jezelf te ontmenselijken'

En als we daar allemaal niet in slagen? Dan wint de terreur van de angst. Niemand die het beter verwoordt dan IS, in de opeisingsbrief na de aanslagen in Parijs: ‘Zij dachten dat hun forten hen zouden beschermen tegen Allah, maar Allah kwam toen ze het het minst verwachtten. Hij zaaide vrees in hun harten, zodat ze hun eigen huizen met hun eigen handen vernietigden.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud