interview

‘Het huidige Europa overleeft dit niet'

©Patrick Post

In zijn studiekamer met zicht op de Amstel is Frits Bolkestein op zijn 83ste nog even cassant als toen hij Europees commissaris was. ‘Terwijl we de losers van de economie moeten helpen, houdt de Commissie zich bezig met keutelarij.’

Europa moet een fort worden, maar de muur van Trump is belachelijk. De Europese Commissie moet 16 van haar 28 leden ontslaan. De euro is mislukt. En het budget voor ontwikkelingssamenwerking kunnen we gebruiken om in Afrika geboortebeperking te financieren.

Frits Bolkestein verdedigt bovenstaande stellingen allemaal en doet het op zijn 83ste nog altijd op de hem typerende manier: met vriendelijke stem, nadat hij in zijn studiekamer met zicht op de Amstel zijn gasten eerst een sherry heeft uitgeschonken. ‘Kent u die Chinese uitdrukking, die eigenlijk een verwensing is? Moge je leven in interessante tijden...’

Bolkestein ademt ‘interessante tijden’. In het Nederland van de jaren negentig trok hij als een van de eersten de multiculturele samenleving in twijfel. Als Europees commissaris kreeg hij de naar hem genoemde richtlijn erdoor die EU-landen oplegde hun nationale markten voor diensten niet langer af te schermen.

De pushback van vluchtelingen is onaangenaam. Maar alle oplossingen zijn onaangenaam.

Ooit maakte hij Franse vakbondslui daarmee zo kwaad dat ze de elektriciteitskabels aan zijn buitenverblijf in Frankrijk doorknipten. En van al degenen die ooit voor de Commissie werkten, moet hij een van de grootste critikasters ervan zijn. Begin volgende maand is hij van plan die rol nog eens met verve op zich te nemen, wanneer hij mag spreken in Maastricht, naar aanleiding van de 25ste verjaardag van het gelijknamige verdrag.

Bolkestein maakt zich zorgen over de EU. ‘Kijk naar de overwinning van Donald Trump in de VS. Hij appeleert aan de blanke arbeidersklasse die in oude industriestaten als Ohio en Pennsylvania wonen. Het lijkt erg op het electoraat van Geert Wilders in Nederland. Het zijn de losers van de technologie en de open markten. Daarom valt het te vrezen dat het met de internationale handelsakkoorden, zoals CETA en TTIP, de verkeerde kant op gaat.’

Hebben de huidige en de vorige generatie politici, onder wie uzelf, niet gefaald? Zij hebben de opkomende onvrede niet aangevoeld, laat staan proberen wegnemen?

Frits Bolkestein: ‘Dat is een goede vraag. We moeten het nu in elk geval anders aanpakken. We moeten oog hebben voor de losers in de economie. Sinds 1991 al waarschuw ik dat de slinger van het multicultarisme te fel doorzwaait. Dat heeft me nogal wat kritiek opgeleverd. Wat niet erg is, want daarom ben ik politicus. Mijn diepe overtuiging toen al was dat de ‘autochotonen’ zich verwaarloosd voelden. Ik heb geprobeerd die mensen een stem te geven. Als die burgers gewoon al het gevoel hebben dat ze gehoord worden, sta je al een hele stap verder. Ze snappen echt wel dat je niet alles zomaar in je eentje kan veranderen.’

De verliezers van de globalisering moeten worden gehoord, zegt u als liberaal. Dat is net wat vakbonden en andere tegenstanders van vrijhandelsverdragen beweren.

Bolkestein: ‘Maar je móét ook goed luisteren. Ik ben vrijhandelaar. Vrijhandel is goed voor ons allen en creëert welvaart voor ons allen. Maar op specifieke punten kan je onder heel grote druk komen te staan. Neem de textielsector. Daar moet de overheid helpen wie uit de boot valt.’

Is de verliezers van de globalisering helpen een taak van de nationale staat? Of van de EU? De kritiek op Europa is vaak dat het er is voor de winnaars, maar niet voor de thuisblijvers.

Bolkestein: ‘Normaliter zou je ja zeggen. Maar de Europese Commissie is zo ineffectief. Ze zit niet in een legitimiteitscrisis, ze zit in een effectiviteitscrisis. Volgende maand vieren we het 25-jarige verdrag van Maastricht. Ik ben uitgenodigd. Als ik de kans krijg, ga ik zeggen dat we niet langer 28 EU-commissarissen nodig hebben, maar 12. Dat ziet toch iedereen? De huidige commissarissen hebben geen volle dagtaak, maar willen toch beroemd worden. Het gevolg is dat ze zich met keutelarij beginnen bezig te houden. Dus komen ze met flauwekul aanzetten, zoals de regels over de etiketten van olijfolie die in restaurant wordt geserveerd.’

Zal dat het vertrouwen in Europa terugbrengen?

Bolkestein: ‘De gemiddelde Europeaan, l’homme moyen sensuel, die ziet wel dat hij vrij kan reizen en als student op Erasmus kan. Dat zijn goede dingen. De gewone Europeaan vertrouwt Europa. Maar dan moet je ophouden met de onzin.’

Gaat het over onzin vermijden? Of gaat het over beter het verschil maken in echt belangrijke dossiers, zoals een behoorlijk migratiebeleid?

Bolkestein: ‘We hebben daarover die vluchtelingendeal met Turkije gesloten. Dat is inderdaad een vernederend noodplan, maar voorlopig werkt het. De route is versperd. Maar het verhaal is groter. Met Saddam Hoessein in Irak was IS er niet gekomen. Met Kadhaffi in Libië hadden we niet die migratiestroom over de Middellandse Zee gehad. Die stroom van mensen komt op ons af. Afrika heeft nu 1,2 miljard inwoners. Tegen 2050 zijn het er 2,5 miljard. Veel van die mensen zullen wonen in failed states. Ze verlangen ook naar een behoorlijk leven en komen onze richting uit. We kunnen die mensen niet opvangen. We hebben er de ruimte en de middelen niet voor. We zijn overbevraagd.’

En dus pleit u voor een fort Europa.

Bolkestein: ‘De enige oplossing die ik kan bedenken, is patrouilleren op de Middellandse Zee en die boten terug naar Noord-Afrika slepen. De Australische oplossing’

De pushback dus. Maar die is in strijd met het internationaal recht.

Bolkestein: ‘Het is bijzonder onaangenaam, maar alle oplossingen zijn onaangenaam. De Italiaanse marine pikt nu drenkelingen uit zee op en behandelt hen fatsoenlijk. Dat willen we natuurlijk allemaal, maar daardoor komen er nog meer mensen, tot we het niet meer aan kunnen. Dat is het dilemma. Maar verzin eens een alternatief? Ik heb al voorgesteld om ontwikkelingshulp te gebruiken voor geboortebeperking in Afrika. Maar dat stuit dan hier weer op allerlei bezwaren.’

En wat met wie echte oorlogen ontvlucht? Zoals de Syrische vluchtelingen, die steeds vaker via Libië naar Italië proberen te geraken? Die stuurt u mee terug met de economische vluchtelingen?

Europa moet een dam opwerpen tegen de bevolkingsexplosie in Afrika, zegt Frits Bolkestein. ©AFP

Bolkestein: ‘Die moet je natuurlijk wel opvangen. Al is de manier waarop dat nu gebeurt, met de Turkijedeal, een noodoplossing. Turkije chanteert ons.’

Tegelijk vergrijst onze bevolking en zijn er nog steeds jobs waarvoor we niemand vinden. In Duitsland zijn er 700.000 vacatures. Daar kan migratie toch een antwoord op bieden?

Bolkestein: ‘Als je de demografische balans in Duitsland wil houden zoals ze nu is, moet je een onwaarschijnlijk aantal migranten toelaten. Het gaat over miljoenen mensen per jaar. Dat betekent dus dat je de aard van de samenleving volledig verandert om je arbeidsmarktproblemen op te lossen. Ik zou dat niet willen. Dan maar met minder mensen. Dan maar met minder productiviteit. Dan maar met een lagere economische groei. Er bestaat een mate waarin dingen mogelijk zijn en ik pleit in deze voor voorzichtigheid.’

Terwijl Trump illegale migranten wil buitenzetten en een muur op de grens met Mexico wil bouwen, pleit u voor een fort Europa. Straks staat de wereld vol forten. En wie er niet in zit, heeft pech.

Bolkestein: ‘Ik hoop echt van niet. Ik ben internationalist. Ik ben vrijhandelaar. Ik heb 25 jaar van mijn leven in het buitenland gewoond. Het opkomen van die blokken betreur ik. Ik vind ook dat de Britse premier Theresa May schadelijke stappen heeft gezet toen ze op haar partijcongres uithaalde naar de ‘kosmopolitische elite’ en het teveel aan buitenlandse werknemers. Dan zie ik een Engeland opdoemen dat zich keert tegen de buitenwereld.’

Maar hoe rijmt u die internationale visie met uw standpunt dat we een rem op migratie moeten zetten? In feite zegt u dat de elite mag gaan en staan waar ze wil, maar...

Bolkestein: ‘...niet die arme donders uit Afrika. Ik erken best dat we hier voor een dilemma staan, maar toch hou ik beide standpunten vol. We hebben het over twee verschillende groepen. Als May het over de kosmopilitische elite heeft, dan spreken we niet over heel veel mensen. De wilkommenskultur in Duitsland ging over een miljoen vluchtelingen per jaar. En wat het jaar daarna? En het jaar daarna? Dat is niet de kosmopolitische elite van May. We spreken over een volksverhuizing zoals we er nog nooit een gezien hebben. Dat is iets anders.’

Pure pragmatiek dus? De mondiale elite brengt ons welvaart, maar arme migranten moeten thuisblijven?

Bolkestein: ‘We kunnen een volksverhuizing niet aan.’

Dan begrijpt u ook de belofte van Trump om een muur te bouwen?

Bolkestein: ‘Nee, dat is belachelijk. Je hoort de Republikeinse achterban in Californië trouwens niet klagen, want de Mexicanen komen er de goedkope arbeid verrichten. Ze hebben hen nodig.’

In Europa staan we voor een cruciaal jaar, met verkiezingen in Nederland, Frankrijk en Duitsland. Bent u bezorgd?

Bolkestein: ‘Jazeker. En eigenlijk niet zozeer over Nederland. Ik vermoed dat minister-president Rutte ook het volgende kabinet zal leiden. Ik denk dat Geert Wilders op zijn grenzen stuit. Duitsland is moeilijker te voorspellen gezien het ‘wir schaffen das’-avontuur van Angela Merkel, maar ik denk dat ze blijft regeren.’

Hou op. Met zijn federalistische Europese droom blaft Verhofstadt tegen de maan. Ik vind dat onbegrijpelijk.

‘En dan is er Frankrijk. Ik sluit niet uit dat Marine Le Pen het heel goed doet. Misschien wordt ze in de eerste ronde zelfs de grootste, maar ik hoop dat Frankrijk zich in de tweede ronde zal verenigen om haar de weg te versperren en dat Alain Juppé president kan worden. God verhoede ons voor nog een rondje Sarkozy. Le président bling bling.’

‘En laat ons ook hopen dat in Italië premier Matteo Renzi in december zijn referendum wint. Er moeten daar hervormingen komen. De Italianen hadden nooit bij de muntunie gemogen. Wat erger is: dankzij de Italianen mochten ook de Grieken erbij, want de Italianen haalden de criteria toch al niet. Kan je je nu voorstellen dat dit de redenering was op een Europese Raad? Ik vind nu ook nog dat de Grieken weg moeten uit de muntunie. We kunnen toch niet doorgaan met hen?’

De muntunie is verkeerd opgezet, zegt u.

Bolkestein: ‘De muntunie is mislukt. Je kan niet een one-size-fits-allproject voor twee soorten economieën starten. De noordelijke landen willen duidelijke regels en soliditeit. De zuidelijke landen willen economische problemen politiek oplossen en willen solidariteit. Weet u wat solidariteit betekent? Andermans geld.’

‘Als zelfs plechtig gemaakte afspraken over begrotingstekorten en schulden na een paar jaar al in de prullenmand liggen, welke Europese verklaring heeft dan nog geloofwaardigheid? De Italiaanse economie is sinds de toetreding tot de euro niet gegroeid. De euro heeft daar niets dan sociale ellende opgeleverd.’

Denkt u dat de eurozone over tien jaar nog bestaat?

Bolkestein: ‘Nee. Niet in haar huidige vorm. Ik zie een grote D-Markzone met Oostenrijk en Nederland en België.’

Mag België erbij?

Bolkestein: ‘Ja, al is jullie staatsschuld veel te hoog. De hamvraag is waar Frankrijk thuishoort.’

Nu raakt u aan iets wat veel groter is dan de logica van een muntunie, namelijk de Frans-Duitse as die de kiem is van het Europese project.

Bolkestein: ’Dat is juist. Maar aan alles komt een einde. Er zal ooit een einde komen aan de inschikkelijkheid van Duitsland. Als Helmut Kohl ooit een referendum had gehouden over de euro, was de munt er nooit gekomen. Er is veel oppositie in Duitsland tegen de euro.’

Zal de EU in haar huidige vorm over tien jaar dan nog bestaan?

Bolkestein: ‘Dat hangt ervan af. Er zijn mensen die zeggen dat zonder de muntunie de interne markt ook verdwijnt. Ik zie niet waarom dat zo zou moeten zijn.’

‘Ik denk ook dat landen vrijer moeten zijn om te beslissen aan welk deel van de EU ze willen meewerken en aan welk deel niet. Alleen dat kan een antwoord zijn op de weerzin tegen Europa bij de regeringen die wat afstand willen. Die diversiteit bestaat al met de Schengen- en de eurozone. Je moet dat systeem uitbreiden. Het is niet ideaal wat ik zeg, maar het is misschien een weg om te bewandelen.’

U deelt de federalistische droom van de Belgische liberaal Guy Verhofstadt niet?

Bolkestein: ‘Hou op. Verhofstadt blaft tegen de maan. Ik vind dat onbegrijpelijk, want hij begrijpt net zo goed als u en ik dat geen enkel land behalve België dat wil. En waarom wil België dat? Omdat jullie denken dat de communautaire problemen dan opgaan in Europa. Dat is niet zo. Jullie moeten dat zelf oplossen. En nu is Verhofstadt de voorman van de liberalen in Europa, tot mijn irritatie.’

De euro valt uiteen, de Europese Unie desintegreert, Trump is president. Waar vreest u in uw zwartgalligste momenten voor? Een oorlog?

Bolkestein: ‘Nee. De enige oorlog die ik zie uitbreken, is in de Zuid-Chinese Zee. Maar niet hier in Europa. De Russen leggen het in een oorlog af tegen de NAVO. Dat weten ze wel.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect