Spanje en Catalonië op onbekend terrein

©AFP

In de aanloop naar de nieuwe verkiezingen van 21 december neemt de Spaanse vicepremier Saénz de Santamaría de bevoegdheden van de Catalaanse premier over.

Niet de Catalaanse onafhankelijkheid noch het Spaanse antwoord erop zijn politiek al eens uitgetest. De vorige onafhankelijkheidsverklaring dateert van 1934 en die werd hardhandig onderdrukt. Ook nu staat Madrid klaar om met harde hand in te grijpen, op alle vlakken.

Is Catalonië echt onafhankelijk geworden?

Het Catalaanse parlement keurde vrijdagnamiddag een verklaring goed waarin aangekondigd wordt dat Catalonië een onafhankelijke, democratische republiek zal worden. De tekst is wat dubbelzinnig en legt eerder de basis voor onafhankelijkheid dan die al voluit af te kondigen.

De Catalaanse regering en de parlementsleden zullen worden vervolgd voor rebellie.

De onafhankelijkheid wordt overigens niet erkend door Spanje. Het Spaanse grondwettelijk hof wordt gevraagd de stemming ongeldig te verklaren. Maandag dient het parket een klacht in tegen de Catalaanse regering en de parlementsleden om hen te vervolgen wegens rebellie.

Daar staan straffen van 15 tot 30 jaar cel op. De onafhankelijkheid zal niet erkend worden door de lidstaten van de Europese Unie en evenmin door de VS. ‘Voor ons is er niets veranderd. Spanje blijft onze enige gesprekspartner’, liet Europees president Donald Tusk onmiddellijk na de onafhankelijkheidsverklaring optekenen.

Kan Spanje met artikel 155 de onafhankelijkheid tegenhouden?

In principe wel: de hele Catalaanse regering wordt ontheven uit haar functie en het parlement wordt ontbonden. Sinds afgelopen nacht hebben de Spaanse premier Rajoy en vicepremier Soraya Sáenz de Santamaría ook de bevoegdheden van de Catalaanse premier en vicepremier overgenomen. Maar in de praktijk zal het Sáenz de Santamaría zijn die de leiding neemt over Catalonië, leert een koninklijk besluit dat werd gepubliceerd in de nacht van vrijdag op zaterdag. 

Soraya Sáenz de Santamaría neemt de facto de bevoegdheden over van de Catalaanse premier. ©REUTERS

De politie van Catalonië, de Mossos d’Esquadra, komt onder het gezag van de Spaanse politie. Topman Josep Lluís Trapero wordt afgezet. Als de Mossos niet gehoorzamen kunnen ze wegens opruiing of rebellie vervolgd worden. Het is natuurlijk de vraag of het korps, ruim 17.000 man sterk, zich zomaar zal schikken naar de eisen van Madrid en de bevelen van de paramilitaire Guardia Civil.

Het is zeer de vraag of de Catalaanse Mossos, 17.000 man sterk, zich zullen schikken naar de eisen van Madrid.

Ook het beheer van de overheidsfinanciën neemt Madrid over. Dat was in de aanloop naar het onafhankelijkheidsreferendum trouwens al voor een stuk gebeurd. Spanje wil voorkomen dat overheidsgeld naar de onafhankelijke republiek gaat.

Madrid sluit ook de diplomatieke vertegenwoordiging van Catalonië, enkel de ‘ambassades’ in Brussel en in Madrid mogen openblijven. Met die ingreep verliezen de Catalanen voor een stuk hun informatiekanalen.

Opvallend is dat de Catalaanse staatsmedia niet onder de rechtstreekse controle van Madrid gebracht worden. De Spaanse regering had dat gevraagd, maar de senatoren weigerden daar hun goedkeuring aan te hechten.

Hoe gaat Madrid die maatregelen afdwingen?

‘Met sereniteit en voorzichtigheid’, beloofde de Spaanse premier Mariano Rajoy vrijdagavond op een persconferentie na een bijzondere ministerraad. Rajoy kondigde aan dat op 21 december vervroegde verkiezingen plaatsvinden. Die moeten de wettelijkheid in Catalonië herstellen.

Het is nog niet bekend hoe Rajoy alle maatregelen zal doorvoeren.

Hoe Rajoy de maatregelen concreet gaat doorvoeren, liet hij in het midden. Hij beloofde het Catalaanse bestuur niet langer dan noodzakelijk over te nemen. De partij van de afgezette Catalaanse premier Carles Puigdemont liet al weten dat ze de autoriteit van Rajoy niet erkent. Wat betekent dat ze ook de maatregelen van artikel 155 naast zich neerlegt.

Hoe moet het nu verder?

Dat is volstrekt onduidelijk. Veel zal afhangen van hoe Madrid de zaken aanpakt en hoe de Catalanen daarop zullen reageren. Zeker is dat de Catalanen zelf verdeeld zijn en dat ook in de Catalaanse samenleving die verdeeldheid zal toenemen.

In Spanje moet een discussie over de herziening van de grondwet op gang komen. Het statuut van de regio's is daar een onderdeel van.

De vervroegde regionale verkiezingen van 21 december brengen wellicht weinig soelaas. Volgens de jongste peilingen blijven de blokken van de nationalisten en de unionisten ongeveer even groot. Voorlopig is het evenwel niet duidelijk of de nationalistische partijen mogen deelnemen aan de stembusslag en wie ze mag vertegenwoordigen. Tegen de nationalistische afgevaardigden worden immers strafklachten voorbereid.

In Spanje moet ook een discussie over de hervorming van de grondwet op gang komen. Het statuut van de regio’s is daar een onderdeel van. Maar wat dat debat oplevert, valt moeilijk in te schatten. In ieder geval heeft die discussie geen invloed op de vervroegde verkiezingen in Catalonië.

Wat betekent dit economisch?

Voor Catalonië is het een ramp. Het toerisme is met 20 procent teruggevallen en met de huidige toestand kan de achteruitgang nog groter worden. Bovendien haalden al zowat 1.700 bedrijven hun zetel weg uit de regio.

1.700
1.700 bedrijven haalden al hun zetel weg uit de regio.

De verwachting is dat de onzekere toestand nog meer bedrijven uit Catalonië zal doen vluchten. Ook vrijdagvond bleven grote buitenlandse bedrijven aankondigen dat ze Barcelona inruilen voor Madrid. In elk scenario heeft Catalonië nu al zwaar economisch verlies geleden.

De financiële markten reageerden onderkoeld op het uitroepen van de Catalaanse onafhankelijkheid. Ze gaan er duidelijk van uit dat de politieke impasse de Spaanse economische groei niet zal afremmen.

Dat de beurs van Madrid haar winst van donderdag weer moest prijsgeven, kan niet echt een verrassing genoemd worden. Bij het slot stond de IBEX35, de belangrijkste Spaanse beursindex,  bijna 1,5 procent lager.

De ‘spread’, het verschil tussen Duits en Spaans overheidspapier op 10 jaar, is wel weer opgelopen tot meer dan 120 basispunten, maar dat is een gemiddelde voor de jongste maanden. Het rendement op Spaanse overheidsobligaties steeg immers met 5 basispunten tot 1,59 procent, dat op Duitse obligaties daalde tot 0,38 procent. De rente op overheidspapier stijgt als de waarde van dat papier daalt (Spaans) of stijgt (Duits). Met 1,59 procent zit de Spaanse rente nog altijd ruim onder de niveaus van enkele weken geleden. 

'Geen Unie van 95 staten'

De Europese Unie heeft geen behoefte aan nieuwe scheuren, reageerde Jean-Claude Juncker, de voorzitter van de Europese Commissie vrijdag op de Catalaanse onafhankelijkheidsverklaring. 'Het is niet onze taak om ons te mengen in dit Spaans-Spaans debat,' zei Juncker. 'Maar ik zou niet willen dat de Europese Unie morgen uit 95 staten bestaat.' 

Antonio Tajani, de voorzitter van het Europese parlement, was vrijdag nog strenger voor de Catalaanse separatisten. 'Niemand in de Europese Unie zal deze onafhankelijkheidsverklaring erkennen,' zei hij op Twitter. Volgens Tajani is de beslissing van het Catalaanse parlement 'een inbreuk op de rechtsstaat, de Spaanse grondwet en het autonome statuut van Catalonië.'

De Belgische premier Charles Michel stak vrijdag dan weer zijn nek uit door geen kamp te kiezen voor Madrid. 'Een politieke crisis kan enkel via dialoog worden opgelost.  We pleiten voor een vredevolle oplossing met respect voor de nationale en internationale orde,' zei Michel op Twitter. 

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect