interview

Een antigif voor de brexitwoede

Op 29 maart, tot nader order de dag waarop het Verenigd Koninkrijk uit de EU stapt, verschijnt de Nederlandse vertaling van het jongste boek van Jonathan Coe. Zijn roman ademt brexit. ©Bas Bogaerts/ID

Met ‘Klein Engeland’ heeft de Britse schrijver Jonathan Coe een grote brexitroman geschreven. ‘Nostalgie leidt je naar gevaarlijke plekken als ze als politiek wapen wordt gebruikt.’

‘Het zijn vreemde tijden’, zegt de Britse schrijver Jonathan Coe. In een koffiebar in het Londense Earls Court hebben we het over zijn jongste roman, ‘Klein Engeland’. Op 29 maart, tot nader order de dag waarop het Verenigd Koninkrijk uit de EU stapt, verschijnt de Nederlandse vertaling. Coe zal dan in Brussel zijn om het werk voor te stellen. ‘Ik weet nog niet of ik daarna de EU moet verlaten om naar Londen terug te keren’, zegt hij.

‘Klein Engeland’ is doordrongen van de brexit. Coe greep terug naar de personages uit ‘The Rotters’ Club’ en ‘Closed Circle’, de twee romans waarin hij aan de hand van de familie Trotter uit Birmingham het Engeland van respectievelijk de jaren 70 en de Blair-jaren omschreef. De tieners uit het eerste boek zijn vijftigers geworden. En met hun land gaat het niet beter.

Coe legt uit dat dit boek voor hem anders was dan de elf vorige. ‘Het heeft niet echt een plot. Halfweg het boek kreeg ik daarover een kleine crisis. Ik besefte plotseling dat ik niet de bouwstenen aan het plaatsen was die me toelaten op het einde een mysterie te onthullen. Maar dat bleek uiteindelijk niet nodig. De verhaallijn die het boek omspant, komt uit de realiteit: de Britse politiek.’

Jonathan Coe 

57 jaar.

Liep middelbare school in Birmingham.

Studeerde Engelse literatuur aan Trinity College in Cambridge.

Schreef twaalf romans, die zich vaak afspelen tegen een politieke achtergrond.

Brak in 1994 door met ‘WhatA Carve Up’, een satire over hetThatcher-tijdperk.

‘The Rotters’ Club’ en ‘WhatA Carve Up’ werden verfilmd.

Stemde in het brexit-referendum Remain.

De roman begint bij de zwanenzang van de Labour-regering van Gordon Brown, die niet doorheeft dat een microfoon nog openstaat als hij een Labour-militante een ‘bigoted woman’ (bekrompen vrouw) noemt. Hij meandert verder over de zware rellen in Engeland in de zomer van 2011 tot een zeldzaam moment van collectieve Britse trots een zomer later, bij de openingsceremonie van de Olympische Spelen, waarvoor zelfs koningin Elisabeth eventjes acteert met James Bond-acteur Daniel Craig. Maar daarna doemt aan de horizon de brexit op, die vaders en zonen verdeelt, kennissen van elkaar vervreemdt en geliefden uit elkaar drijft. De remainers verwijten de leavers een bekrompen, egoïstische kortzichtigheid. De leavers verwijten de remainers een wereldvreemde politiek-correcte elitaire hooghartigheid.

Eigenlijk was Coe nooit van plan nog een vervolg op ‘The Rotter’s Club’ en ‘Closed Circle’ te schrijven. Het idee begon te rijpen in 2016, legt hij uit. ‘Van de brexit was toen nog geen sprake. Ik wilde vooral beschrijven wat in Groot-Brittannië aan het gebeuren was. En ik wilde dat doen aan de hand van de personages die ik in ‘The Rotters’ Club’ had gebruikt. Aanvankelijk was het een vaag idee. Maar toen kwam het brexitreferendum en vond ik de focus snel.’ 

De dag van het referendum? 
Jonathan Coe: ‘Het moment waarop ik echt doorhad dat ik iets moest schrijven - omdat iets heel vreemds aan de hand was in mijn land - was in juli 2016. Op vakantie in Frankrijk las mijn dochter op de achterbank van de auto het nieuws op haar smartphone. Plots zei ze: ‘Ze hebben zonet Boris Johnson minister van Buitenlandse Zaken gemaakt.’ En ik zei: ‘Wat? Dat is waanzin! Dat is de slechtste job die je aan Boris Johnson kan geven.’ Maar zo was het.’

In de handen van geslepen politici zoals Boris Johnson is humor een zeer krachtig wapen.

U schrijft al drie decennia satire, maar een tijdje geleden zei u dat u schrik hebt gekregen van Britse humor, die mensen als Boris Johnson aan de macht brengt. 
Coe: ‘Zes jaar geleden heb ik daar al iets over geschreven in de London Review of Books. De titel luidde ‘Sinking Giggling in the Sea’. Die wereldvermaarde Britse zin voor humor, waarop we zo trots zijn, heeft ook een schaduwzijde. We lachen vaak heel spitsvondig met dingen omdat het makkelijker is dan ze op te lossen.’

‘In de handen van geslepen politici, zoals Boris Johnson, is humor een zeer krachtig wapen. We denken vaak dat mensen humor een handig middel vinden om duidelijk te maken dat ze het niet eens zijn met het regeringsbeleid: ze lachen hun politici publiekelijk uit. Maar het kan dus ook in de andere richting worden gebruikt. Ik had het toen, in 2013 al, over hoe Boris Johnson daarmee omging.’

Waarom Boris Johnson? 
Coe: ‘Mensen als hij zijn zeer ver geraakt door zichzelf publiekelijk nooit ernstig te nemen. Jarenlang was Johnson zeer grappig in de satirische nieuwsshow ‘Have I Got News For You’. Iedereen leerde hem kennen als een gemoedelijke, slimme grapjas die met zijn eigen tekortkomingen kon lachen. En plots was hij campagne aan het voeren voor de brexit. Hij heeft wellicht de balans net doen overhellen. Hetzelfde geldt voor Nigel Farage van het eurosceptische UKIP. Ook hij probeert je te doen lachen. Dus ja, mijn houding tegenover het legendarische Britse gevoel voor humor is iets dubbelzinniger geworden.’

De roman gaat over de brexit, maar het moment waarop in juni 2016 de resultaten van het referendum bekend worden, is weggelaten. Na een gat van anderhalf jaar herneemt het verhaal in september 2017. Waarom?
Coe: ‘Omdat het bepalende moment in de brexitcampagne voor mij de moord op Labour-parlementslid Jo Cox was. Het was belangrijker daar te eindigen dan bij de stemming.’

‘Ik herlees mijn boeken niet graag, maar voor die passage heb ik wel nog eens bekeken hoe ik in ‘The Rotters’ Club’ de IRA-bomaanslag in een pub in Birmingham heb beschreven. Ook toen ben ik na die choquerende gebeurtenis meteen twee jaar vooruit gesprongen. Dat is het enige wat je kan doen na zoiets: een waardig moment van stilte en reflectie laten vallen.’

Hij laat zelf even een stilte vallen en nipt van zijn cappuccino. En dan zegt hij op een weemoedige toon: ‘Je kan na zo’n moord toch niet schrijven: ‘Overigens, 17,4 miljoen mensen besloten dat we de Europese Unie moesten verlaten.’’

Opnieuw valt hij stil. En dan: ‘Ik heb daarom een vervolgscène geschreven die ik zelf best aangrijpend vond, waarin Benjamin en Lois Trotter de as van hun overleden ouders uitstrooien, anderhalf jaar na het referendum.’

Een tweede referendum? Nu? Dat lost niets op. We gaan uit de EU. Wellicht met wat uitstel, maar we gaan eruit.

De melancholische toon van de roman valt op. Je zou meer woede verwachten, na de verdeeldheid en de polemiek die de brexit met zich meebracht.
Coe: ‘Er is heel veel woede in het Verenigd Koninkrijk, zowel in het Leave- als in het Remain-kamp. Het boek moest een antigif daartegen zijn. Die botsing tussen Leave en Remain, tussen Labour en tory’s, tussen oud en jong, … Die brengt ons nergens. Ze verlamt ons.’

Bent u kwaad?
Coe: ‘Het brexitreferendum heeft me vooral melancholisch gemaakt. Uiteraard ben ik kwaad op sommige mensen, omdat ze om verkeerde of stupide redenen voor Leave hebben gestemd. Maar het gevoel overheerste dat het Engeland waarvan ik hield - een beschaafd, verdraagzaam, modern en gastvrij land - een klap heeft gekregen.’

Begrijpt u de nostalgie naar het Engeland van vroeger bij de ouderen die voor Leave stemden?
Coe: ‘Ja, omdat ik nostalgie begrijp. Ik luister vaak naar muziek van de jaren 70 en vroeger. Maar nostalgie leidt je naar gevaarlijke plekken als het als politiek wapen wordt ingezet.’

‘Ik gebruik dat argument in het boek ook in de omgekeerde zin. Als iemand die Labour genegen is het Engeland van de jaren 70 verheerlijkt, zegt een Pakistaans meisje: ‘Ik zou er nooit naar terug willen, thank you very much.’’

‘Daarom is de brexit zo lastig: sommige mensen denken dat die hen terugbrengt naar een periode waarin ze zich gelukkiger voelden. En dat zal niet gebeuren.’

Nochtans eindigt het boek in een sfeer van vrij groot geluk.
Coe: ‘Sommigen vinden het einde te zacht en te optimistisch. Maar ik wil de hoop uitdragen dat we weer met elkaar kunnen spreken over onze tegenstellingen. Het gebeurt trager dan ik had verwacht. Op de onwaarschijnlijke chaos in de Britse politiek had ik niet gerekend. Niemand daar weet waar hij mee bezig is.’

Ook dat is voelbaar. De personages vinden op het einde een beetje liefde en vriendschap terug omdat ze zich afwenden van de actualiteit en het geluk in zichzelf zoeken.
Coe: ‘Veel mensen die ik ken, doen dat ook. Ze volgen het nieuws niet meer, omdat ze het te stresserend vinden. En dat is het ook. In plaats van brede steun voor een brexitplan te zoeken, is onze premier van plan aan de rand van de afgrond te gaan staan. Daar dreigt ze ermee dat we de dieperik in vallen, tenzij we haar plan steunen. Een heel wrede manier om aan politiek te doen.’

‘Het nieuws is stresserend, maar je moet het volgen. Ik ben wel nostalgisch aangelegd, maar ik besef goed genoeg dat we niet in het verleden leven.’

Hoe groot is de kwaadheid nog bij de Britten? Is ze voldoende gemilderd om een tweede referendum te organiseren?
Coe: ‘Een tweede referendum? Nu? Dat lost niets op. We gaan uit de EU. Wellicht met wat uitstel, maar we gaan eruit. En de dag dat dat gebeurt, zal de campagne beginnen om er weer bij te mogen. Als er al een nieuw referendum komt, zal het dáárover gaan. Dit duurt nog jaren.’

Uw boek verschijnt deze maand in het Nederlands. Is dat de eerste vertaling?
Coe: ‘Neen, het is al uit in het Italiaans.’

En hoe was de reactie daar? Anders dan in het VK?
Coe: ‘Een van de eerste mails die ik kreeg ging over hoe ‘Klein Engeland’ een heel Europees boek is. ‘Alle problemen die je aankaart, hebben wij ook’, stond er. Dat klopt. Alle westerse landen kampen met deze uitdagingen. Het unieke aan de Britten is dat we erin zijn geslaagd die uiterst complexe situatie volledig te herleiden tot één ja-of-neevraag. Die onwaarschijnlijke sublimering zal zich nog tegen ons keren. Want als we vertrekken uit de EU zullen veel mensen ontdekken: life still sucks.’

‘Klein Engeland’ verschijnt op 28 maart bij De Bezige Bij. Jonathan Coe is op 29 maart en 31 maart te gast op het Passa Porta Festival in Brussel.

Chat met City-vrouw Gina Miller

Dinsdag krijgen we bezoek van Gina Miller, een van de invloedrijkste vrouwen in de Londense City en het uithangbord van het anti-brexitkamp. U kunt met haar chatten over de gevolgen van de brexit.

U kan hier nu al uw vragen stellen.

 


Lees verder

Advertentie
Advertentie