Theresa May laat brexitwoestijn achter

Theresa May. ©REUTERS

De Britse premier Theresa May is dan toch eindelijk gesneuveld in haar eigen brexittragedie. Volgt Boris Johnson haar op, wat een no-dealbrexit erg waarschijnlijk maakt?

Na 1.045 dagen vol shakespeariaanse vernederingen en haast masochistisch plichtsbesef is het Britse premierschap van Theresa May dan toch eindelijk bijna voorbij. Drie mislukte pogingen om haar brexitdeal door het parlement te loodsen, deden de tory de voorbije maanden steeds meer wankelen. Vrijdagochtend kreeg May te horen van Sir Graham Brady, de voorzitter van het 1922 Committee dat de Conservatieve backbenchers verenigt: 'Enough is enough.'

May kondigde haar ontslag aan, maar vertrekt niet meteen. Ze leidt het staatsbezoek van Amerikaans president Donald Trump, van 3 tot 5 juni, nog in goede banen, waarna op 10 juni de Conservatieve zoektocht naar een opvolger begint. Dat proces zou zo'n 6 weken duren. Zodra de nieuwe partijleider en premier bekend is, stapt May voorgoed op. Nieuwe verkiezingen zijn niet verplicht, al vragen de oppositiepartijen daar wel luidkeels om.

No deal

De Conservatieve krabbenmand vliegt zo helemaal open, met een cascade aan kandidaten om May op te volgen. De topfavoriet is de even populaire als omstreden gewezen minister van Buitenlandse Zaken Boris Johnson. Die geldt al sinds de brexitcampagne als een pleitbezorger van een hard vertrek uit de EU. Maar toch vooral ook als een opportunistische lobbyist voor zijn eigen carrière.

Wordt hij het niet, dan wordt het zo goed als zeker een andere hardliner. Wat het schrikbeeld op een economisch desastreuze no-dealbrexit groter dan ooit maakt.

Tweede referendum

De maandenlange roep om Mays vertrek kwam de voorbije dagen in een stroomversnelling terecht. De druppel was de resem concessies die ze dinsdag aan oppositiepartij Labour aanbood om begin juni, tijdens een vierde stemming, haar deal alsnog goedgekeurd te krijgen.

May sloot een verlengd verblijf in de Europese douane-unie niet langer uit. En vooral: ze opende voorzichtig de deur naar een tweede referendum, dat de brexit ongedaan kan maken. Labour hapte echter niet toe. En haar eigen tory's vervielen in collectieve woede om zoveel blasfemie in hun steeds orthodoxere brexitkerk.

Woensdag laaiden de geruchten over coupplannen dan ook wild op, zowel bij Conservatieve backbenchers als in haar eigen regering. Fractieleider Andrea Leadsom, een boegbeeld van de brexiteers, nam zelfs ontslag. May kocht nog wat tijd tot vrijdag, maar als ze zelf niet haar ontslag had aangeboden, zouden Brady en zijn 1922 Committee wel een succesvolle motie van wantrouwen hebben opgestart. 

Scepsis

Toen May in de zomer van 2016, na het brexitreferendum, David Cameron opvolgde als premier, bekeken veel Conservatieve brexiteers haar al met grote scepsis. Tijdens de campagne zat de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken, net als Cameron, in het Remain-kamp.

Snel bleek bovendien dat een gedegen vakminister allesbehalve een garantie is op charisma, visie en politieke strategie om een duidelijke brexitkoers te varen waarrond een diep verdeeld land en partij zich konden scharen.

Het zou ruim een halfjaar duren voor May de scheidingsgesprekken met de EU opstartte, en dan nog was het zeker een jaar wachten voor enigszins duidelijk werd wat May keer op keer bedoelde met 'brexit means brexit'. De frustratie in Brussel nam zienderogen toe, het radicalisme in de Conservatieve partij ook.

Onmogelijke opdracht

Alle terechte kritiek op haar pathologische besluiteloosheid ten spijt werd May wel degelijk geconfronteerd met een schier onmogelijke opdracht. Na Margaret Thatcher, John Major en Cameron is ze al de vierde Conservatieve op rij die val over intern Europees gesteggel.

De hardliners in haar partij, onder leiding van Jacob Rees-Mogg, eisten de voorbije maanden steeds luider een snoeiharde brexit. Een dozijn eurofiele tory's ontzegden haar evenzeer hun steun. Liefst 34 regeringsleden - sommigen eurosceptisch, anderen net pro-Brussel - namen al ontslag om de brexitaanpak. Intussen ambieerden steeds meer partijgenoten - Johnson op kop - haar job, wat de Conservatieve cohesie en loyauteit ook niet bepaald bevorderde.

Omdat May in 2017 de blunder beging vervroegde verkiezingen uit te schrijven, waarbij ze haar meerderheid verspeelde, moest ze ook luisteren naar de onbuigzame Noord-Ierse gedoogpartner DUP. En stemmen losweken bij oppositiepartij Labour, dat zelf verdeeld is tussen een softe brexit en 'no brexit'.

Zwaarste nederlaag ooit

Toen in november vorig jaar May en de EU eindelijk afklopten op een scheidingsverdrag, brak de storm helemaal los. Vooral de backstop voor Noord-Ierland, die het VK 'eeuwig' in de Brusselse periferie dreigde te houden, deed de toryhardliners en de DUP steigeren.

In januari werd haar deal genadeloos weggestemd. 432 no's versus amper 202 ayes: het was de zwaarste parlementaire nederlaag ooit voor een Britse regering. Een tweede en derde poging in maart leverden wel telkens wat meer steun op, maar onvoldoende om een beschamend uitstel van de brexit, gepland op 29 maart, tot 31 oktober te vermijden.

Ongemakkelijke compromisgesprekken met Labour volgden, en sprongen weer af. En toegiften aan haar achterban ontnamen May elke autoriteit: eerst beloofde ze op te stappen voor de verkiezingen in 2022, dan als haar brexitdeal goedgekeurd raakte, en vervolgens na stemming vier, ongeacht het resultaat. Stemming vier komt er nu niet, de Mayxit wel.

Woestenij

Wat May achterlaat, is de complete woestenij. Het Britse geloof in het politieke establishment en het klassieke tweepartijenstelsel lijkt levensgevaarlijke klappen gekregen te hebben. Haar Conservatieven, de oudste partij van Europa, staan op imploderen, met de oude nemesis Nigel Farage en zijn nieuwe rechtspopulistische Brexit-partij als electorale lijkenpikker. Maar ook Labour ziet tal van kiezers weglopen naar Farage of naar de eurofiele Liberaal-Democraten en de groenen.

De maatschappelijke tweespalt is zo alleen maar groter geworden. Enerzijds klinkt de roep om een harde brexit luider dan ooit. Aan de andere kant pleiten miljoenen Britten voor een nieuw referendum, waarmee die brexit ongedaan kan worden gemaakt. 

De kloof zet eerder eurofiele jongeren op tegen brexitminnende ouderen, stedelingen tegen het platteland, hoger opgeleiden tegen arbeiders. Engeland en Wales zijn pro, Noord-Ierland en Schotland contra, wat daar zelfs de roep om onafhankelijkheid weer doet oplaaien en de Britse unie in gevaar brengt.

Cameron hoopte destijds met het brexitreferendum de decennia-oude discussie over Europa in zijn partij en land voorgoed te beslechten. Hij opende de doos van Pandora en May ging compleet ten onder aan de demonen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie