Een plotwending in zeven dagen

©REUTERS

Een week voor de Europese top zou niemand op een brexitdeal hebben gewed. Toch zette de Britse premier Boris Johnson in zeven dagen tijd Europa naar zijn hand. In Brussel maakt de brexitmoeheid plaats voor hoop. ‘Ik ben nu Boris’ grootste fan.’

‘Op dit ogenblik staan we niet op een punt dat een akkoord in zicht is.’ Op woensdag 9 oktober lichtte de Europees brexitonderhandelaar Michel Barnier het Europees Parlement in over de stand van de onderhandelingen. De temperatuur tussen Londen en Brussel zat ver onder nul. Johnson had enkele dagen eerder een ‘te nemen of te laten’-plan ingediend waarbij fictieve douanecontroles een grens tussen Ierland en Noord-Ierland moeten vermijden. Bovendien liet de premier uitschijnen dat de Duitse bondskanselier Angela Merkel in een privételefoongesprek botweg had geëist dat Noord-Ierland in de Europese douane-unie blijft.

Europese goodwill leverde zo’n houding niet op. Toch had Johnson op donderdag 17 oktober zijn brexitdeal beet. En hoewel Barnier al een jaar oreert dat niet meer wordt getornd aan het scheidingsverdrag dat Johnsons voorganger Theresa May sloot, kreeg Johnson een grondig herwerkte versie van het scheidingsakkoord mee. Een reconstructie van zeven dolle dagen.

Naar Liverpool

In een poging de ijzige sfeer te breken nodigde Johnson zijn Ierse collega Leo Varadkar op donderdag 10 oktober uit voor overleg. De ontmoeting, in de statige Thornton Manor in de buurt van Liverpool, werd een keerpunt.

De laatste die dat had verwacht, was Johnson zelf. Die dook op zonder ook maar een papiertje voorbereiding. Bijna twee uur wandelden de premiers door alle mogelijke opties voor de belangrijkste stoorzender met het oog op een deal: wie regeert de douane op het Ierse eiland?

Varadkar, die als de dood is voor een herneming van het geweld op het eiland dertig jaar na de Goede Vrijdagakkoorden, bleek het inventiefst. Noord-Ierland zou deel kunnen uitmaken van de Britse douane-unie en tegelijk administratief behandeld worden alsof het nooit uit de Europese douane-unie vertrok. Plots zagen Johnson en Varadkar een ‘pad naar een deal’.

Voorzichtig

De Ieren, die altijd al dicht tegen het Europese onderhandelingsteam aanschurkten, lichtten meteen Barnier in. Vrijdag bleek tijdens overleg tussen Barnier en zijn Britse collega Stephen Barclay dat de mayonaise ook in Londen begon te pakken. De twee teams zouden de volgende dagen de onderhandelingen ‘intensiveren’. In het weekend zou worden onderzocht of zo’n dubbel douanesysteem wel kan werken. De Europese interne markt mag immers geen zeef worden.

Na een maandenlange winterslaap in de gesprekken kwam er voorzichtige hoop op een deal. Barnier was bij het briefen van de EU-ambassadeurs en de brexitgroep in het Europees Parlement ‘erg optimistisch voor zijn doen’. Europese onderhandelaars maakten zich op voor een ‘zot weekend’.

Alle bemols over de haalbaarheid van zo’n bureaucratisch douanesysteem werden overstemd door de gretigheid naar een oplossing. ‘Het is nu of nooit.’ Nieuwe verlengingen van de brexitdeadline, verkiezingen of een tweede referendum zouden de institutionele crisis in het VK doen verzanden in complete chaos en geen werkbare meerderheid opleveren.

Bovendien kregen de Europese onderhandelaars eind september duidelijke signalen uit Londen dat Johnson op een deal aanstuurde, ondanks al zijn bravourestukjes over een no-deal. Het ijzer is heet, en moest dus worden gesmeed.

Verse pasta

Na het zotte weekend volgden drie dagen en nachten op een achtbaan. Intussen was duidelijk dat Johnson ‘een deal meer nodig had dan hij wilde toegeven’, en dus kwamen de onderhandelingen echt in een stroomversnelling.

Johnson had trouwens al een grote hindernis genomen. Dat was een toegeving aan Europa: de product- en douanecontroles verhuizen naar de Ierse zee, wat een grens tussen Ierland en Noord-Ierland overbodig maakt. Bovendien liet Johnson weten genoegen te nemen met een vrijhandelsakkoord met Europa. Dat is een pak minder ambitieus dan de toekomstplannen van May. De oplossing voor de Ierse grens zou daardoor een permanent karakter krijgen.

De onderhandelaars beseften dat het oude scheidingsverdrag grondig moest worden bijgewerkt. Zo’n juridische tekst herschrijven duurt normaal weken. Nu was er haast bij, want het verdrag zou nog voor het einde van de maand door zowel het Britse als het Europees parlement moeten worden geratificeerd.

De ‘backstop’, de garantie dat er geen harde grens op het Ierse eiland mag komen en dat de vrede en de samenwerking tussen noord en zuid behouden blijven, is niet langer nodig. In de plaats moest een politiek controlesysteem komen. De Noord-Ierse unionisten van de Democratic Unionist Party (DUP) eisten al een vetorecht op bij het verlengen van de hybride grensoplossing.

Voor de Europeanen was het aan de Ieren en de Britten om te bepalen hoe die alarmbelprocedure zou werken. De uitwerking van zo’n mechanisme voor politieke toestemming in een kruitvat als Noord-Ierland vergt evenwel institutionele spitstechnologie. De eerste deadline van Barnier voor een deal, dinsdag om middernacht, ging eraan. Het duurde heel de nacht om de juiste juridische formulering te vinden. Op de speciaal beveiligde verdieping in de Berlaymont, waar het brexitoverleg plaatsvindt, bracht die nacht alleen een verse lading pasta verstrooiing.

Nagelbijten

Woensdag hernamen de gesprekken om 10 uur ’s ochtends. Die avond zou eindelijk een deal op tafel moeten liggen. De adrenaline gierde door de Berlaymont: ‘Binnenkort zijn we eindelijk van die brexit af.’ Maar ook die dag ging de avond over in de nacht. Er was nog één punt van discussie: welk btw-regime geldt straks in Noord-Ierland? Dat is een taai punt, omdat Europa geen btw-carrousels via Noord-Ierland wil organiseren.

De onzekerheid zette een domper op de Europese top, die kort na de middag zou beginnen. Europees Raadsvoorzitter Donald Tusk had zelfs geen choreografie opgemaakt voor het verloop, zolang er geen witte rook uit Londen kwam.

De tijdingen uit de Britse hoofdstad brachten in het begin van de dag veeleer zwarte rook. De DUP verklaarde dat ze Johnson niet zou steunen. Was het allemaal moeite voor niets? Johnson leidt een minderheidsregering en heeft de tien stemmen van de DUP hard nodig.

Luttele uren later kwam er een nieuwe plotwending. Johnson kondigde op Twitter een akkoord aan en haastte zich naar Brussel. Daar kreeg hij zijn brexitshow: een kort persmoment met Europees Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker. Die moest na de speech van Johnson wel tweemaal ‘hoho’ roepen om weer de aandacht van de verzamelde pers te krijgen. ‘Ik ben blij met het akkoord, maar verdrietig dat het Verenigd Koninkrijk vertrekt’, zei hij.

De goedkeuring van de brexitdeal door de Europese leiders werd zo bijna een formaliteit. Varadkar pepte zijn collega’s op en eens te meer was er geen speld tussen de eenheid onder de 27 te krijgen. De brexitrollercoaster verhuisde naar Londen, waar Johnson een meerderheid zoekt. De stemming in het Britse parlement wordt in Brussel nagelbijtend afgewacht. Met de hoop dat de brexitsaga eindelijk kan worden afgesloten. Onderhandelaars zijn ondertussen erg te spreken over Johnson. ‘Ik ben nu Boris’ grootste fan.’

Of de deal in Westminster wordt goedgekeurd of niet: Barnier kreeg al een verlenging van zijn opdracht. Hij mag de onderhandelingen over een handelsakkoord met Londen leiden, als het zover komt.

Lees verder

Advertentie
Advertentie