interview

'Heel snel kan duidelijk worden dat het leven op aarde maar banaal is'

Een impressie van een van de planeten die rond de rode dwergster Trappist cirkelen. ©AFP

De wetenschappelijke ontdekking van het jaar, misschien wel van de eeuw, staat op het conto van twee Belgische astro­nomen. Ze ontwaarden zeven aarde-achtige planeten rond ster Trappist-1. ‘Bestaat er een grotere motivatie dan de zoektocht naar de oorsprong van het leven?’

Ons plan om met de Luikse astronomen Michaël Gillon en Emmanuël Jehin naar de sterren te kijken, valt in het water. Het miezert en er hangt mist in het bitter koude Spa. ‘Je ziet, het is niet gemakkelijk om in België astronoom te zijn’, zegt Jehin. Waarop Gillon: ‘Gelukkig hebben we nog trappist.’

Behalve hun kennis van het heelal en hun fascinatie voor buitenaards leven delen Gillon en Jehin een passie voor trappistenbier. Hun telescoop noemden ze TRAnsiting Planets and PlanetesImals Small Te­lescope, kortweg TRAPPIST. De opvolger heet SPECULOOS, Search for Planets Eclipsing ULtracOOl Stars.

De Belgische telescoop TRAPPIST in het La Silla observatorium in Chili. ©E. Jehin/ESO

Het is onder wetenschappers niet ongewoon om grappige namen te bedenken voor hun machines. Jehin: ‘Er zijn telescopen die Whisky heten, of Pisco. Wij wilden absoluut naar België verwijzen. Zo weten mensen meteen waar we vandaan komen. En krijgen onze buitenlandse collega’s de kans van al die fantastische bieren te proeven. Want ja, astronomen hebben geregeld wat te vieren.’

BIO

Emmanuël Jehin (45) doctoreerde in de astrofysica aan de Universiteit van Luik. Hij is gespecialiseerd in kometen, asteroïden en meteorieten, en werkt samen met de ruimtevaartorganisaties NASA en ESA.

 

En of er gefeest is, de afgelopen jaren. Het begon in september 2015, toen Gillon zoals elke avond thuis in de zetel de gegevens uitlas die TRAPPIST doorstuurde. De volautomatische telescoop stond dan al drie jaar in de Atacamawoestijn in Chili, gericht op een vijftigtal rode dwergsterren. Gillon en zijn team wilden achterhalen of er planeten cirkelden. Concurrerende wetenschappers speurden op dat moment vooral naar sterren die op onze zon lijken. ‘Ultrakoele’ sterren zijn te klein en te koud om planeten te vormen, meenden ze.

Die avond kreeg Gillon gelijk: de lichtwaardes gaven duidelijk aan dat er een planeet was gepasseerd. ‘Ik liet het meteen aan mijn dochter, toen 19, zien. Maar die was totaal niet onder de indruk. Ze ging zelfs slapen. Ik zei nochtans: ‘Kijk, hier zie je de aarde!’ Het kon haar weinig schelen.’

Lowbudget

Twee dagen later zagen Gillon en co een tweede planeet passeren. En nog een. Met behulp van sterkere telescopen zouden ze uiteindelijk een stelsel van zeven aarde-achtige planeten rond ster Trappist-1 ontdekken.

De Conclusie

2017 was het jaar van Nafi Thiam. Het jaar van 21ste-eeuwse kompels die virtuele munten creëren in een bitcoinmijn. Het jaar van het opbod tussen de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un en de Amerikaanse president Donald Trump.

Lees hier meer.  

De wereldprimeur was ook een opsteker voor de lowbud­getweten­schap. ‘Het Amerikaanse onbemande ruimtetuig Kepler kost zowat 590 miljoen euro, TRAPPIST amper 300.000 euro. En ja, Kepler heeft veel planeten ontdekt, maar geen enkele zo interessant als de onze.’

Van de Waalse overheid krijgen de Luikenaars een FNRS-beurs die honderd procent voor onderzoek is bedoeld. Jehin: ‘Dat is uniek. We zijn voltijds onderzoeker, in alle vrijheid. Onze Amerikaanse collega’s spenderen een derde van hun tijd aan administratie, om geld te vinden. Als je dan ziet wat wij in een paar jaar met een klein team hebben gerealiseerd, moet je toch besluiten dat de ideeën het allerbelangrijkst zijn.’

Jehin komt op dreef. ‘In de wetenschap heerst vandaag de neiging dat je al moet weten wat je gaat vinden voor je op zoek gaat, zeker als er gigantische budgetten achter zitten. Ik vind dat er te veel met oogkleppen op wordt gewerkt. Wij deden het tegenovergestelde: we zijn gaan kijken waar niemand anders keek.’

Emmanuël Jehin schenkt een Westmalle uit. De zeven nieuwe planeten zijn genoemd naar trappistenbier. ©Diego Franssens

Grote schuimkraag

BIO

Michaël Gillon (40) ging op zijn 24ste biologie en biochemie studeren aan de Universi­teit van Luik. Hij schreef een doc­toraat over exoplaneten. Time Magazine nam hem dit jaar op in zijn lijst van invloedrijkste personen.

We verkassen naar het lokaal van de astronomieclub in het centrum van Spa. Jehin, die al jong zot was van sterrenkijken, richtte de club samen met zijn vader op. ‘ Ik volgde liever een astronomiestage in de Provence dan dat ik ging feesten op Ibiza. Al op mijn dertiende wist ik: ik word astronoom.’

Gillon schenkt een Westmalle uit in Chimay-glazen. ‘Ik ben geen francofiel, hoor. Mijn favoriete trappist is Westvleteren.’ Jehin kijkt nauwlettend toe. ‘Oei, nu schenk je wel een hele grote schuimkraag. Die laat ik aan jou. Oefen nog een beetje.’

Ze vormen een bijzonder duo, de extraverte Jehin en de bedachtzamere Gillon. Die laatste is een laatbloeier, die de middelbare school slechts met grote moeite afmaakte. ‘Ik was een luierik. De interesse voor wetenschap was er wel, maar het werd zo saai en abstract gedoceerd. In de lessen wiskunde en fysica moesten we vergelijkingen oplossen, we leerden niets over de magie van wetenschap. Op mijn achttiende had ik geen idee wat ik zou studeren. Ik wilde vooral financieel onafhankelijk zijn.’

Gillon meldde zich bij het leger en zat zeven jaar bij het infanteriebataljon de Ardense Jagers in Marche-en-Famenne. ‘Die jaren hebben mijn karakter gevormd. Ik leerde door te zetten, alles te geven om een doel te realiseren.’ Toen de sportieve Gillon - hij doet nog altijd aan gewichtheffen - een lange periode ziek was, doodde hij de tijd met het lezen van wetenschappelijke boeken en sloeg de vonk weer over. Op zijn 24ste ging hij aan de Universiteit van Luik biologie en biochemie studeren, gevolgd door fysica. Hij bleek een natuurtalent.

Ik was als student een luierik
Michaël Gillon
astrofysicus

Buitenaards leven

‘Ik kijk graag naar de hemel en vind sterren mooi, maar dat is nooit mijn wetenschappelijke drijfveer geweest. Al mijn hele leven ben ik gefascineerd door buitenaards leven. Als kleine jongen keek ik naar de hemel en dacht ik: ‘Het is onmogelijk dat achter zoiets enorms niets anders schuilgaat.’ Ik ging exoplaneten - planeten die rond een andere ster dan de zon draaien - bestuderen omdat zich juist daar de grootste kans voordeed ook buitenlands leven te ontdekken.’

Jehin: ‘Een betere motivatie dan de zoektocht naar buitenaards leven kan je toch niet bedenken? Het is wellicht ook wat het grote publiek zo fascineert. Iedereen stelt zich die vraag: ‘Zijn we alleen in het universum?’’ Gillon: ‘Voor het eerst gaan we die vraag nu echt kunnen beantwoorden. De meeste tot nog toe ontdekte exoplaneten bevinden zich zo ver dat het onmogelijk is er meer over te weten te komen, maar deze niet. Een ingenieur van de NASA zei: ‘We droomden ervan zo’n planeet te kunnen bestuderen. En nu zijn het er ineens zeven.’

Drie miljard mensen vernamen in februari van dit jaar het nieuws via de Amerikaanse ruimtevaartorganisatie NASA. ‘Luikse wetenschappers ontdekken zeven aarde-achtige planeten, waarvan drie in de bewoonbare zone. Op amper 39 lichtjaren, en binnen het bereik van de modernste telescopen’, klonk het. Bewoonbaar betekent niet dat je er een hut kan optrekken, wel dat de afstand tussen de planeet en de ster vloeibaar water mogelijk maakt, een belangrijke indicator voor leven.

Vooral de term bewoonbaar deed het nieuws inslaan als een bom, vermoedt Jehin. ‘Mensen denken: ‘Als het hier om zeep is, hebben we een plek om naartoe te gaan. Een vluchtweg. Terwijl er nog zo veel te onderzoeken valt. Of er een atmosfeer is, bijvoorbeeld. En welke invloed die op de temperatuur heeft. Exoplaneten zijn een piepjong onderzoeksdomein, pas twintig jaar geleden zijn de eerste ontdekt.’

Michaël Gillon (l.) en Emmanuel Jehin (r.), de Belgen die begin dit jaar zeven nieuwe planeten ontdekten waar in theorie leven mogelijk is. ©Diego Franssens

‘Het onderzoek komt nu wel in een stroomversnelling. Het is logisch dat de ontdekking doet dromen, ze gaat over de oorsprong van het leven. Het probleem is vooral dat we nog weinig weten over hoe het leven op aarde precies is ontstaan. Zodra we weten hoe exoplaneten zijn gevormd, zullen we ook begrijpen hoe de aarde, en uiteindelijk het leven is ontstaan. Is het wel op aarde ontstaan? Of komt het van elders? De wetenschap denkt momenteel overigens dat de oorsprong elders ligt.’

‘De wetenschap denkt dat de oorsprong waar-schijn-lijk elders ligt’, verbetert Gillon hem. Onder biologen wint de theorie aan belang dat het leven op aarde eigenlijk afstamt van primitieve levensvormen die van elders uit het heelal afkomstig zijn. Ze zouden per komeet naar de aarde kunnen zijn gereisd.

Marsmannetjes

Wij gingen kijken waar niemand anders keek.
Emmanuël Jehin
astronoom

Jehin: ‘Sommigen beweren dat de omstandigheden op aarde zo bijzonder zijn dat het erg onwaarschijnlijk is dat er elders leven kan voorkomen. De mens denkt dat hij uniek is, maar astrofysici hebben keer op keer aangetoond dat dat niet het geval is. De aarde is niet plat maar rond. Ze draait rond de zon in plaats van omgekeerd. Er is niet één zon, er zijn miljarden zonnen. Al in de jaren dertig wisten ze dat er miljarden andere melkwegstelsels zijn. En sinds twintig jaar weten we dat er overal planeten zijn zoals de onze. Nu zitten we aan de laatste stap, en dat maakt het zo opwindend. Heel snel kan duidelijk worden dat leven ook maar banaal is, en uiterst natuurlijk.’

Over groene marsmannetjes of E.T.-achtige wezens moet je bij dit rationele duo niet beginnen. Gillon: ‘Biologische kennis over eventueel buitenaards leven kunnen we niet hebben. Omdat we niet naar de planeten kunnen, zijn we beperkt tot het zoeken naar chemische sporen. Stel dat we vinden dat er aan fotosynthese wordt gedaan, dan hebben we nog altijd geen idee wie of wat aan fotosynthese doet. Planten? Bacteriën? Dus ja, er komt mogelijk een positief antwoord op de vraag: is er buitenaards leven? Het antwoord zal alleen nog veel meer vragen oproepen. En die beantwoorden wordt een nog veel moeilijkere klus.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect