reportage

Schaduwen boven het Duitse wonder

Een arbeider legt de laatste hand aan een Porsche Panamera in de fabriek in Leipzig. ©REUTERS

Onder twaalf jaar Merkel is Duitsland uitgegroeid van de ‘zieke man van Europa’ tot de groeimotor van het continent. Maar het economische succes heeft ook schaduwkanten.

Dit is de eerste aflevering van een reeks over de Duitse verkiezingen. Woensdag: ‘Waarom Duitsland niet in alles vooroploopt’

‘Het was alsof ons vier keer Kerstmis per jaar was beloofd.’ In zijn kantoor in het Neues Rathaus - het monumentale stadhuis van Leipzig - blikt Uwe Albrecht terug op de euforie na de val van de Berlijnse Muur in 1989. Al was die van korte duur, geeft hij meteen toe. ‘Na de hereniging volgde de ontnuchtering.’ De DDR-fabrieken konden de concurrentie met de West-Duitse rivalen niet aan. Alleen al in de regio Leipzig gingen in een spoedtempo 100.000 banen verloren.

Een kwarteeuw later staat Leipzig bekend als de mirakelstad van Duitsland. ‘We hebben een waanzinnige evolutie meegemaakt’, zegt Albrecht, die als viceburgemeester verantwoordelijk is voor economische ontwikkeling. De autoconstructeurs Porsche en BMW pootten er een fabriek neer. Het koerierbedrijf DHL verhuisde zijn operatiecentrum van Brussel naar Leipzig. Amazon opende er een verdeelcentrum. Aangevuld met de komst van kleinere bedrijven leverde dat tienduizenden banen op.

Het immense Amazon-distributiecentrum in Leipzig. ©REUTERS

Wat in Leipzig lukte, voltrok zich de afgelopen jaren op grote schaal in Duitsland. In de jaren 90 werd het land nog weggezet als ‘de zieke man van Europa’. De hereniging tussen West en Oost had een zware tol geëist, met miljardentransfers naar de voormalige DDR. De export haperde, wat een tekort op de lopende rekening opleverde. En de werkloosheid schoot de hoogte in tot ruim 4 miljoen, of 10 procent van de beroepsbevolking.

Volledige tewerkstelling

Anno 2017 blaken de Duitsers weer van zelfvertrouwen. De ‘zieke man’ is uitgegroeid tot de sterkhouder van de Europese economie, met een groei van het bruto binnenlands product (bbp) met 1,9 procent vorig jaar. De werkloosheidsgraad is gedaald tot een schamele 3,6 procent, oftewel ruim 1,5 miljoen werklozen. Met dik 44 miljoen Duitsers aan het werk is een nieuw record bereikt. Bondskanselier Angela Merkel beloofde onlangs tegen 2025 volledige tewerkstelling.

Een groot deel van de Duitse wederopstanding is volgens economen niet de verdienste van Merkel, die bij de verkiezingen van zondag zo goed als zeker haar vierde ambtstermijn binnenhaalt. Het was haar voorganger Gerhard Schröder die de basis legde voor het herstel. De sociaaldemocraat had onder de noemer ‘Agenda 2010’ een pakket hervormingen in gang gezet dat op stoom kwam vanaf 2005, uitgerekend het jaar dat hij als kanselier werd afgelost door Merkel.

Een cruciaal onderdeel in Schröders hervormingen - en netjes uitgevoerd door Merkel - was Hartz IV, de vierde fase van het programma dat was uitgetekend door de toenmalige Volkswagen-baas Peter Hartz. De uitkeringen voor langdurig werklozen werden beperkt tot een minimumbedrag dat vandaag iets meer dan 400 euro per maand bedraagt. Het was de bedoeling werklozen aan te sporen sneller aan de slag te gaan, wat volgens de statistieken lukte.

Critici merken op dat de nieuwe banen in Duitsland in grote mate onderbetaalde mini-jobs zijn. Bovendien steeg de ongelijkheid.

Critici merken op dat de nieuwe banen in grote mate onderbetaalde mini-jobs zijn, waardoor veel werknemers verplicht zijn verschillende jobs te combineren om rond te komen. Bovendien steeg de inkomensongelijkheid. De beste verdieners zagen hun besteedbare inkomen sinds 1991 met 27 procent stijgen, de laagste inkomens hebben daarentegen 8 procent minder te besteden. Ook het armoederisico ligt beduidend hoger dan in de jaren 90.

Toch speelde loonmatiging een cruciale rol bij de evolutie van Duitsland van zorgenkind naar groeimotor. Christian Dustmann, een econoom van University College London, wees op de geoliede samenwerking tussen werkgevers en vakbonden. In ruil voor werkzekerheid aanvaardden de werknemers het beperken van de loonsverhogingen.

Exportkampioen

Dankzij die strategie groeide Duitsland uit tot een exportkampioen. In 2016 verkochten de Duitse bedrijven voor ruim 1.200 miljard euro aan het buitenland, een verdubbeling tegenover 2000. Het overschot op de lopende rekening klom tot 8,3 procent van het bbp. Het leverde een banvloek op van de Amerikaanse president Donald Trump, die met sancties dreigde.

De Duitse renaissance wekt ook wrevel op bij de Europese partners, die beweren dat het land misbruik maakt van zijn machtspositie. De Duitsers zijn er echter van overtuigd dat zij hebben bewezen dat hervormingen wel degelijk werken, ook al doet het soms flink pijn. Minister van Financiën Wolfgang Schäuble vergeleek de Duitse economie onlangs met de Spaanse voetbalclub Real Madrid. ‘Niemand zal Real vragen zwakker te worden. Andere clubs moeten hun niveau maar opkrikken.’

Leipzig geldt als schoolvoorbeeld van een geslaagde reconversie. Al ging dat niet van een leien dakje, zegt Albrecht. ‘Nadat in 1992, 1993 duidelijk was geworden dat de situatie onhoudbaar was, stonden we voor de keuze: doorploeteren of veranderen. We hebben voor de laatste optie gekozen.’ Zoals Duitsland wereldwijd kritiek oogst, ligt het succes van Leipzig geregeld onder vuur in eigen land. Albrecht: ‘Ach, we zijn er heimelijk trots op dat de anderen afgunstig zijn.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect