Ons hart sterft een stille dood

Professor Ernst Rietzschel van het UZ Gent predikt eerst en vooral een gezonde levensstijl om hartkwalen aan te pakken. ©jonas lampens

We maken ons hart kapot. Overgewicht, roken en suikerziekte richten onherstelbare schade aan. En al lonen inspanningen en een gezonder leven, geen enkele aanpak zal ons hart eeuwig redden.

De cijfers zijn schrijnend: om de vier minuten sterft iemand in de wereld aan een beroerte. Ook in België zijn hart- en vaatziekten de belangrijkste doodsoorzaak. Meer dan een op de vier Belgen sterft omdat zijn hart het laat afweten (28,8 procent). Meer nog: 1 miljoen mensen kampen in ons land met hartkwalen. En ongoing. De vergrijzing van de bevolking maakt dat dit aantal nog zal toenemen. Sommige experten hebben het over een verdubbeling tegen 2040.

1 miljoen
Hart- en vaatziekten
Maar liefst 1 miljoen mensen kampen in ons land met hartkwalen. Door de vergrijzing zal dat aantal tegen 2040 nog verdubbelen.

Hart- en vaatproblemen zijn niet nieuw, maar waren infectieziekten vroeger vooral dodelijk, nu is het ons hart. En als je het cardioloog Ernst Rietzschel van het UZ Gent vraagt, zal dat nog lang zo blijven. Ondanks het feit dat ons hart ons sterkste orgaan is. Maar veroudering is niet te stoppen. En dus ook niet de ziekten die daarmee gepaard gaan, zoals een hoge bloeddruk, suikerziekte of nog een hoge cholesterol. Stuk voor stuk ziekten die ons hart doen afzien en beschadigen. Waardoor het uiteindelijk toch stopt met kloppen.

De hartspecialist, auteur van Het Grote Cholesterolboek, is ervan overtuigd dat eeuwig leven ongrijpbaar is, zelfs al kan de wetenschap vandaag ons kapotte hart vervangen door een hart van iemand anders of door een kunsthart. We zullen nooit goed met veroudering kunnen omgaan, zegt hij, omdat we daar niet voor geprogrammeerd zijn. ‘De natuur investeert in het overleven van de soort, niet in het verouderen van het individu. En dus zijn wij geselecteerd om maximale kansen te hebben om ons te kunnen voortplanten en om in leven te blijven tot onze kinderen groot genoeg zijn om zelfstandig te zijn. We slaan bijvoorbeeld vet op in ons lichaam om periodes van hongersnood te overleven. Dat is miljoenen jaar van tel geweest. Terwijl we dat vetlaagje vandaag eigenlijk niet meer nodig hebben. Er is nu overvoeding, zeker in de westerse wereld. Maar omdat dat een jong fenomeen is, kan ons lichaam er niet mee kan omgaan. En zo komt het dat we verouderingsziekten krijgen’, zegt de arts.

Sterke spier

Om even te duiden: een hart is een spier, maar dan een bijzonder sterke spier, waar slijtage bijna geen vat op heeft. Wat wel kan gebeuren, is dat het hart beschadigd kan geraken. De grote boosdoeners die ons hart kapot maken, zijn de hart- en bloedvaten die na verloop van tijd kunnen dichtslibben of verstijven, waardoor ze de bloedstroom dwarsbomen en zo schade aanrichten aan het hart.

Ons hart is niet de oorzaak van de problemen, maar wel degene die laattijdig de klappen incasseert en het daarom begeeft.
Ernst Rietzschel
cardioloog UZ Gent

Professor Rietzschel: ‘Ons hart is niet de oorzaak van de problemen, maar wel degene die laattijdig de klappen incasseert en het daarom begeeft.’ Dat vaten vernauwen of minder elastisch worden, heeft verschillende oorzaken. De leeftijd is vanzelfsprekend een factor, genetische aanleg ook, maar roken, overgewicht en diabetes versterken dat aftakelingsproces nog. Dankzij geneesmiddelen, chirurgie, implantaten en tal van andere innovatieve medische oplossingen is het mogelijk hartproblemen tijdelijk op te lossen, maar echt verdwijnen doen ze eigenlijk nooit meer.

‘We kunnen hartproblemen verminderen, uitstellen ook, maar wegnemen niet.' Voor de arts draait alles daarom om het behouden van de levenskwaliteit.' Op dat vlak zijn we goed bezig. Senioren hebben nu een beter leven dan pakweg dertig à veertig jaar geleden. We hebben hart- en vaatziekten al met de helft kunnen terugdringen dankzij grootschalige campagnes over minder zout, minder boter en vetten, en ga zo maar door. Maar toch is het onvoldoende.’ Al jaren wordt hartpatiënten aanbevolen hun leven te beteren: stoppen met roken, matig alcohol, meer bewegen en letten op overgewicht. ‘De klassiekers’, zegt de arts. ‘Maar daar kan wel degelijk de meeste winst mee worden geboekt. Al is jammer genoeg nog niet iedereen daarvan doordrongen.’

De grootste risicofactor voor ons hart? Op wereldschaal bekeken is dat een te hoge bloeddruk, of hypertensie. Een hoge bloeddruk is bijna steeds een teken van verouderende bloedvaten. Een op de vier volwassen Belgen heeft er last van. Iedere dag worden er veertig nieuwe gevallen ontdekt. Hypertensie is een sluipende ziekte, een stille doder. Aanvankelijk zijn er weinig symptomen, maar ongemerkt tast de verhoogde druk de hart- en bloedvaten aan. Een overdreven bloeddruk kan onherstelbare schade aanrichten aan het hart.

‘Het is echt wel een grote risicofactor op wereldschaal. Niet alleen omdat het zeer frequent voorkomt, maar ook omdat het over alle continenten heen opduikt. In alle lagen van de bevolking. In Afrika zitten ze met een genetische predispositie om een verhoogde bloeddruk te krijgen. Een agressieve vorm van hoge bloeddruk trouwens. In Azië is het een teveel aan zout dat een rol speelt. In onze westerse wereld zijn het dan weer onze overdaadspatronen, onze beschaving zeg maar, die schade veroorzaken.’

In een ideale wereld zou elk kind op de planeet op school grondig les moeten krijgen over gezondheid. En zijn opvoeding moeten beëindigen als een gezondheidsbelezen volwassene.
Ernst Rietzschel
cardioloog UZ Gent

We moeten het daarom volgens de hartspecialist grondig anders gaan aanpakken: hart- en vaatziekten verhelpen wanneer ze opduiken, met medicatie of chirurgie, is –hoe belangrijk ook- eigenlijk slechts oplapwerk. We moeten veel vroeger ingrijpen. Van kleins af. Kinderen moeten leren hoe belangrijk hun gezondheid is en hoe ze ermee moeten omgaan. Zodat ze het risico om een hoge bloeddruk te krijgen kunnen indijken.

Professor Rietzschel: ‘In een ideale wereld zou elk kind op de planeet op school grondig les moeten krijgen over gezondheid. En zijn opvoeding moeten beëindigen als een gezondheidsbelezen volwassene. Waarmee ik bedoel dat onze kinderen op school een set aan vaardigheden moeten meekrijgen die ze een maximale kans geven voor de toekomst. Lezen, rekenen en schrijven, maar ook hoe hou ik mezelf gezond? Hoe voorkom ik dat ik ziek word? Hoe vermijd ik dat ik levenskwaliteit verlies? Dat gaat van handen wassen tot financiële gezondheid. Het is zeer breed.’ En: ‘Apps en games zijn in dat opzicht interessant. Spelenderwijze leren wat gezonde voeding is.’

Wereldexpert

De arts kwam drie jaar geleden in het vizier van het gereputeerde medische tijdschrift The Lancet, dat op zoek was naar twintig wereldexperts in hypertensie. Rietzschel kreeg van The Lancet de opdracht, samen met andere hartspecialisten van over de hele wereld, om het euvel globaal aan te pakken. ‘The Lancet heeft een groep van twintig mensen geïdentificeerd die eigenlijk allemaal relatief jong zijn. Veertig, vijftig jaar. Met het idee van een visietekst te maken over hoe we hypertensie kunnen uitroeien. Waar moeten we over twintig jaar staan? Voor een stuk zullen we daar trouwens op worden afgerekend, want we hebben allen nog wel twintig jaar voor de boeg.’

Tien tips om gezond oud te worden

1)      Koester uw familie en vrienden. Werk aan uw sociaal netwerk, uw grootste vangnet wanneer het fout loopt.

2)      Leef gezond: stop met roken, matig alcohol en let op uw voeding.

3)      Bewegen is essentieel. Dagelijks intensief sporten hoeft niet, maar minstens een half uurtje bewegen wel.

4)      Denk aan eenvoudige hygiëne, om de ziektekiemen op afstand te houden.

5)      Blijf uitdagingen aangaan, want die houden het lichaam én de geest jong.

6)      Houd uw hersenen actief om dementie te vertragen: leer een nieuwe taal bijvoorbeeld of los kruiswoordraadsels op.

7)      Blijf zo lang mogelijk thuis en vermijd het rusthuis. De vertrouwde omgeving is de beste plaats om zich goed te voelen.

8)      Praat met uw arts. Is het wel nodig om dat pilletje tegen de slechte cholesterol te blijven nemen? Misschien zou een dieet en een andere levensstijl meer impact kunnen hebben.

9)      Leer loslaten: verdriet en veerkracht gaan niet samen. Geniet van kleine dingen, die U gelukkig maken.

10)   Kerngezond zijn is geen must. Ziek zijn hoort er bij: sommige mensen hebben kanker gehad, maar worden toch nog gezond oud.

De cardiologen zijn met een wit blad begonnen en hebben zich niet laten leiden door eerdere richtlijnen over hartziekten. De eerste, aftastende bijeenkomst vond plaats in de rand van een medisch congres in Milaan. Vervolgens ging het team regelmatig samen in retraite om aan de teksten te schrijven. ‘Twintig man die samen schrijven aan één Word-document, per drie aan een scherm, ergens in een vergaderruimte van een hotel, het was geen gemakkelijke opdracht.’

Nieuwe geneesmiddelen voor hoge bloeddruk waren geen prioriteit, bleek al snel tijdens de bijeenkomsten. Wel eerst en vooral het opsporen van patiënten. De vinger op de wonde kunnen leggen. Ook de oorzaak aanpakken drong zich op als een prioriteit. Uiteindelijk hebben de hartspecialisten democratisch beslist wat hun paradepaardje moest worden: een levenslange aanpak waarbij vanaf jonge leeftijd gestarte preventie essentieel is. Kortom, voorkomen in de plaats van genezen.

Naast die educatieve aanpak werd ook 'empowerment' een pilaar van hun actieplan. Mensen kennis meegeven over gezondheid, die ze later doorgeven aan anderen. En een omgeving creëren die een stuk gezonder is. Want wat helpt het om te prediken dat het beter is van de fiets te nemen, als er geen fietspad is? New York is in dat opzicht een mooi voorbeeld. Alle gebouwen moeten een aantrekkelijke trap hebben in de inkom, zodat de mensen meer geneigd zijn de trap te nemen dan de lift. Active Living by Design, reeds in voege sinds 2010, bestaat uit een resem richtlijnen opgesteld door de afdeling Ziektepreventie van de staat New York. Gelijkaardige initiatieven hier in ons land zijn er jammer genoeg niet.

‘We zijn nu, met de twintig wereldexperts, begonnen met projecten in Nepal en India, waar we lokale gezondheidswerkers leren van de bloeddruk te meten. Zodat ze mensen met een hoge bloeddruk kunnen opsporen en eventueel ook met een behandeling kunnen beginnen. Die mensen gaan van huis tot huis, meten de bloeddruk en stellen een paar vragen, zodat ze misschien ook suikerziekte kunnen ontdekken. Ze geven tegelijk ook wat informatie door over gezonde voeding. Zo worden ervaringen gedeeld, onder elkaar’, vertelt Rietzschel. ‘Voor ons is dat stap één. Het begin van de globale aanpak. En het werkt.’

In de westerse wereld, hier bij ons, is het zo eenvoudig niet. ‘Hier heb je soms een kalasjnikov nodig om de mensen hun levensstijl te doen veranderen’, zucht Rietzschel. ‘Het probleem is dat een levensstijl al van met de paplepel wordt ingegeven. Als ik dan aan mijn patiënten op hun vijftigste of hun zestigste, de leeftijd waarop hart- en vaatziekten kritisch worden, verklaar dat ze hun levensstijl moeten opgeven, dan is dat gewoon aartsmoeilijk.’ Sommige mensen verschuilen zich achter medicatie. Een pilletje nemen is toch zo gemakkelijk. ‘Maar het is niet omdat je een cholesterolpil krijgt, dat je een vrijgeleide hebt om boter te eten. Zo werkt het niet’, benadrukt de arts.

Gezonder leven

3%
Gezonde levensstijl
Slechts 3 procent van de bevolking heeft de ideale, gezonde levensstijl om hart- en vaatziekten af te remmen.

Volgens de hartspecialist heeft slechts 3 procent van de bevolking een optimale levensstijl. Terwijl de kracht van levensstijl enorm is. ‘We zouden 80 procent van de hart- en vaatziekten kunnen voorkomen door gezonder te gaan leven’, maakt Rietzschel zich sterk. Hoe dat dan moet? 400 gram groenten en fruit per dag eten en ook voor het overige een gezonde voeding, met veel vezels en weinig vetten, minstens een half uur per dag sporten, niet roken, matig alcohol en een goede BMI (Body Mass Index). ‘Maar ik wil niet culpabiliseren. De mensen moeten zich niet schuldig voelen omdat ze eens een stukje verjaardagstaart eten. Maar nadien moet er weer een evenwicht worden terug gevonden.’

Het goede nieuws? Iedereen kan zijn levensstijl aanpassen. Jong en oud. We doen het niet graag, maar het vraagt eigenlijk weinig middelen en is voor iedereen toepasbaar. ‘Het is een kleine verandering die, op miljoenen mensen toegepast, een grote impact kan betekenen. En wordt het een levensgewoonte, een levenslange gewoonte, dan is die impact nog des te groter.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect