‘Brexit en corona bieden Italië unieke kans in Europa’

Gaat Angela Merkel in Europa een driemanschap vormen met de Italiaanse premier Conte en de Franse president Emmanuel Macron? ©BELGA

Italië is al decennia het Europese zorgenkind. Maar de coronacrisis en de brexit bieden de derde economie van de eurozone een unieke kans, zeggen Italië-experts Pepijn Corduwener en Arthur Weststeijn. ‘Door het afhaken van Londen ligt een as Berlijn-Parijs-Rome voor het grijpen.’

De Europese Unie staat weer voor cruciale dagen in haar bestaan. Slagen de leiders er op 17 en 18 juli eindelijk in een akkoord over een Europees relanceplan te sluiten? Tijdens die cententop eist Italië ongetwijfeld een hoofdrol op.

Pepijn Corduwener en Arthur Weststeijn zijn aandachtige toeschouwers. De Nederlandse historici zijn gefascineerd door de politieke geschiedenis van de bel paese. In ‘Het Italiaanse experiment. Een nieuwe geschiedenis van modern Italië’ fileren ze sleutelmomenten in het bijna 160-jarige bestaan van het land en linken ze die aan ontwikkelingen in de rest van de wereld. In de Amerikaanse president Donald Trump zien zij een verre erfgenaam van de Italiaanse ex-premier Silvio Berlusconi.

De periode 2018-2020 kan weer zo’n kantelpunt vormen. Italië deed van zich spreken met twee onuitgegeven coalities: een verstandshuwelijk tussen de Vijfsterrenbeweging en de uiterst rechtse Lega en een al even liefdeloze verbintenis tussen de Vijfsterrenbeweging en de centrumlinkse PD. Daarnaast vormde het de eerste prooi van het coronavirus in Europa. Die gebeurtenissen tekenen de relaties tussen de EU en een van haar stichtende leden.

De Italiaanse economie stagneert al geruime tijd. Geen enkel recept uit Brussel heeft dat probleem verholpen. Het heeft zelfs vaak een tegenovergesteld effect gehad.
Pepijn Corduwener
Nederlandse historicus en Italië-expert

Van bij het begin van de coronacrisis voelde Italië zich in de steek gelaten door het ‘weinig solidaire’ Europa. In welke mate laait het anti-Europese sentiment daardoor op?

Pepijn Corduwener: ‘Om de huidige crisis te vatten, moeten we even terugkeren in de tijd. De Italiaanse economie stagneert al geruime tijd. Geen enkel recept uit Brussel heeft dat probleem verholpen. Het heeft zelfs vaak een tegenovergesteld effect gehad. Maar tijdens de eurocrisis stond Europa wel met het opgeheven vingertje klaar.’

‘Ook tijdens de migratiecrisis liet Europa Italië aan zijn lot over. Net als bij het begin van de coronacrisis. De noordelijke landen kwamen aandraven met het argument dat Italië zelf moest opdraaien voor de kosten omdat het land zijn zaken nooit op orde heeft gehad. Dat was een drietrapsraket voor een groot anti-Europees sentiment.’

Is dat zo sterk dat een italexit opdoemt?

Arthur Weststeijn: ‘We zijn daar sceptisch over. Natuurlijk is het anti-Europese sentiment al tien jaar prominent aanwezig in de maatschappij. Maar Lega-leider Matteo Salvini of de Vijfsterrenbeweging dragen geen concreet alternatief aan.’

‘Het is duidelijk dat de rol van Italië in Europa problematisch is geworden omdat tegenover de Brusselse dictaten geen Europese solidariteit staat. Maar op welke positie kan Italië terugvallen als het vertrekt? Zelfs de grootste eurosceptici willen met anderhalve poot in de EU blijven omdat Italië niet alleen voort kan.’

De driehoek Berlijn-Parijs-Londen is niet meer. Als Italië het goed speelt, kan net zoals in de jaren 60 een as Parijs-Berlijn-Rome ontstaan.
Arthur Weststeijn
Nederlandse historicus en Italië-expert

Italië blijft dus gewoon op zijn plek zitten in de Europese familie?

Weststeijn: ‘Italië krijgt een unieke kans om zijn rol in de EU anders in te vullen. Toen het land tot de euro toetrad, luidde het: we moeten ons gedragen zoals Brussel en Parijs dat willen. Vandaag schuift er intern enorm veel in de EU. De creatie van nieuwe schulden of een Marshallplan zijn geen taboe meer voor de Franse president Emmanuel Macron, en misschien zelfs niet voor de Duitse kanselier Angela Merkel. Italië, dat staat voor meer solidariteit, kan meer gewicht krijgen tegenover een neoliberaal georiënteerd Europa.’

Die neoliberale stem klinkt door de exit van de Britten sowieso minder krachtig.

Weststeijn: ‘Italië krijgt een uitgelezen kans om in het gat te springen dat ontstaan is door de brexit. De driehoek Berlijn-Parijs-Londen is niet meer. Als Italië het goed speelt, kan net zoals in de jaren 60 een as Parijs-Berlijn-Rome ontstaan. Er breekt een spannend moment aan voor de rol van Italië in de EU en voor de richting die de EU de komende jaren uitgaat.’

Bij de bepaling van die marsrichting speelt Merkel een cruciale rol. Haar land neemt het komende halfjaar het roterende voorzitterschap van de EU op zich. In het Europees Parlement sprak de kanselier woensdag haar diepe geloof in Europa uit. En dat Europa kan niet anders dan ‘economisch en sociaal fair’ zijn, meent de Duitse.

Weststeijn: ‘Het zou best kunnen dat Merkel een driemanschap gaat vormen met Macron en de Italiaanse premier Giuseppe Conte. Als dat lukt, krijgt Salvini’s anti- Europese discours het moeilijker.’

Zelfs de grootste eurosceptici in Italië willen met anderhalve poot in de EU blijven omdat Italië niet alleen voort kan.
Arthur Weststeijn
Nederlandse historicus en Italië-expert

Hoe realistisch is de uitbouw van zo’n as Berlijn-Parijs-Rome? Kan Conte voldoende gewicht in de schaal werpen?

Weststeijn: ‘De voorbije maanden heeft Conte bewezen dat hij de rol van staatsman aankan. Naast leiders als Merkel blijft hij wel onervaren. Of hij het klaarspeelt? Dat blijft de vraag.’

Zelfs als Europa meer de solidaire toer opgaat, blijft de torenhoge Italiaanse schuld een probleem. Is er een uitweg?

Corduwener: ‘Italië zit gevangen in een schuldenval. De schuld is zo hoog omdat het land al 20 jaar niet meer groeit. Door de hoge schuld is het onmogelijk te investeren en groei te creëren. Het is bijna onmogelijk om daar uit te raken zonder een gedeeltelijke kwijtschelding. Ik zie dat gebeuren.’

‘Blijft Europa’s derde economie stagneren, dan wordt het Italiaanse probleem een Europees probleem. Een groot deel van de schuld zit in buitenlandse handen. En als de Europese relancesteun de vorm aanneemt van leningen en niet van giften, dikt Italiës schuldenberg weer aan en wordt het probleem nog groter.’

Weststeijn: ‘Daarom zijn de volgende dagen (de Europese cententop, red.) cruciaal. Als Europa meer de solidaire toer opgaat, kan Conte een hoofdrol opeisen in de EU. Als hij niet gegijzeld wordt door spanningen in zijn regering. Als die valt, blijft de nieuwe rol van Italië in de EU uit.’

Voor dictators als Vladimir Poetin of Recep Tayyip Erdogan zijn zo’n privéplatformen een droom om kiezers in hun greep te houden. Wie weet inspireert het Italiaanse experiment de rest van de wereld weer.’
Arthur Weststeijn
Nederlandse historicus en Italië-expert

Die spanningen situeren zich vooral in de Vijfsterrenbeweging. Welke kant gaat die op?

Weststeijn: ‘Dat is moeilijk te zeggen. Haar kracht was dat ze geen leider had. Nu ze in de regering zit, is ze naarstig op zoek naar een nieuwe leider en kijkt ze naar de partijloze Conte om die rol op zich te nemen.’

‘De Vijfsterrenbeweging heeft bewezen weerbarstig te zijn. In sommige steden zit ze al vijf jaar aan het stuur. Nationaal houdt ze het nu twee jaar vol. Toen Salvini een jaar geleden de stekker uit de regering trok, dacht iedereen dat het afgelopen was met de Vijfsterren. Maar die is flexibel en vloeibaar gebleken. Ze kan best wel eens langer meegaan dan eerst aangenomen was.’

‘Deze vorm van politiek bedrijven - linksom of rechtsom - zal navolging krijgen. In Europa hebben klassieke middenpartijen het almaar moeilijker om regeringen te vormen. In zo’n gefragmenteerd landschap is een tegenbeweging als de Vijfsterren een stabiele factor.’

Corduwener: ‘Het kan best zijn dat de beweging nodig is om Italië bestuurbaar te houden.’

Italië zit gevangen in een schuldenval. Het is bijna onmogelijk daar uit te komen zonder een gedeeltelijke kwijtschelding. Ik zie dat gebeuren.
Pepijn Corduwener
Nederlandse historicus en Italië-expert

Zoals de christendemocraten decennia geleden?

Weststeijn: ‘Precies. De Democrazia Cristiana had geen duidelijke ideologie maar zat in het centrum van de macht. De partij stond voor de traditionele normen. Of ze een linkse of rechtse agenda had, is nooit duidelijk geworden. Het kan best zijn dat de Vijfsterren nu de leegte van het centrum opvult. Alleen spelen partijcongressen niet langer een cruciale rol. De mobilisatie gebeurt nu op onlineplatformen.’

‘Die platformpolitiek heeft de Vijfsterrenbeweging naar een hoger niveau getild. Ze bouwde haar eigen platform, Rousseau. De beweging kan zo ongefilterd haar propaganda verspreiden.’

Corduwener: ‘Salvini en de Vijfsterrenbeweging beschuldigen traditionele media en politici van een te grote verwevenheid, waardoor journalisten allemaal een kleur zouden hebben. Maar door de platformen is die verwevenheid net nog groter. Je krijgt alleen de opvattingen van de partij.’

Beleidsmakers en adverteerders sturen aan op een striktere regulering van sociale media. Is dat een bedreiging voor de platformpolitiek?

Weststeijn: ‘Trump heeft ondervonden dat socialemediabedrijven hem kunnen beteugelen. Italië staat een stap verder. Door Rousseau heeft de regeringspartij Twitter en Facebook niet nodig. Het initiatief wordt wereldwijd met argusogen gevolgd. Voor dictators als Vladimir Poetin of Recep Tayyip Erdogan zijn zo’n privéplatformen een droom om kiezers in hun greep te houden. Wie weet inspireert het Italiaanse experiment de rest van de wereld weer.’

‘Het Italiaanse experiment. Een nieuwe geschiedenis van modern Italië’ verschijnt maandag bij Prometheus. 320 blz., 22,50 euro

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud