analyse

‘De Italiaan is een positivo, ook deze crisis komt hij te boven’

Milaan is al maanden uitgestorven. De verlaten terrassen en lege eta­lages maken in een oogopslag duidelijk wie de grootste slachtoffers van de pandemie zijn. ©reporters

Een jaar nadat Italië in het ground zero van de coronacrisis in Europa is herschapen, worstelt de derde economie van de eurozone met de grootste recessie sinds de Tweede Wereldoorlog. Toch zijn de Italianen niet al te zwartgallig. Ze vertrouwen erop dat Mario Draghi uit het puin een veranderde economie laat herrijzen.

Als een jaar om te oogsten. Zo kondigde 2020 zich aan voor Rosaria Pandolfi en haar man. In het najaar van 2016 hadden ze hun leven radicaal omgegooid. Na jaren de kost te hebben verdiend in Milaan - hij had een designwinkel, zij baatte tien jaar het filiaal van de Belgische interieurzaak Flamant uit - ruilden ze de bruisende Noord-Italiaanse stad voor de rust van de Ligurische kust.

In Lavagna, zo’n 40 kilometer onder Genua, kocht het Italiaanse koppel een oud hotelletje. Het voormalige Casa Dei Maestri d’Ascia, vlak bij de haven en het historische centrum, onderging in tien maanden een metamorfose. ‘Een hels karwei en een stevige financiële inspanning’, zegt Pandolfi. De renovatie kostte 1,3 miljoen euro. ‘Maar zodra we in juni 2017 openden, stroomden de boekingen binnen, uit Italië en vooral uit het buitenland. Lavagna is dan ook een betoverende plek’, zegt ze terwijl ze haar laptop draait en het adembenemende uitzicht op de haven en de Ligurische Zee toont.

Het virus heeft al onze inspanningen van de afgelopen jaren tenietgedaan. We moeten straks weer van nul beginnen.
Rosaria Pandolfi
Eigenares Blu Hotel Lavagna

Vol energie keken de Pandolfi’s begin vorig jaar uit naar de start van het toeristische seizoen. ‘Alles stond op punt, en 2020 kondigde zich aan als het jaar waarin we de vruchten zouden plukken van drie jaar hard labeur.’ Toen kwam corona. ‘We waren amper twee weken open na onze traditionele winterbreak, toen de regering besliste Italië op slot te gooien om de verspreiding van het coronavirus in te dijken. Van de ene dag op de andere stroomde het hotel leeg.’

Van oogsten was opeens geen sprake meer. Het hele voorjaar van 2020 zouden de eigenaars van Blu Hotel op zwart zaad zitten. ‘Geen euro kwam er binnen. Ondertussen bleven onze vaste kosten doorlopen, hadden we een lening af te betalen en vielen facturen van de fiscus in de bus. Steun van de overheid? Ja, we kregen vorig jaar tussen 6.000 en 7.000 euro. Maar dat volstond niet eens om onze belastingen te betalen voor activiteiten die nota bene op bevel van de overheid stillagen. Het virus heeft al onze inspanningen van de afgelopen jaren tenietgedaan. We moeten straks weer van nul beginnen.’

In een rotvaart

Het verhaal van de Pandolfi’s klinkt Italianen met een job in de toeristische sector vertrouwd in de oren. Populaire citytripbestemmingen als Firenze en Venetië zijn al maanden uitgestorven.

Hetzelfde geldt voor Milaan, zegt Marleen Verstreken, de vertegenwoordigster van Flanders Investment & Trade (FIT) in de Lombardische hoofdstad. ‘Voor corona liep het hier vol met zakenlui en toeristen. Wandel je vandaag door het centrum, dan kom je amper volk tegen.’ De verlaten terrassen van bars, cafés en restaurants en de lege etalages in de modestad maken in een oogopslag duidelijk in welke sectoren zich de andere grote slachtoffers van de pandemie bevinden.

Twaalf maanden na de corona-uitbraak is de schade aan het economische weefsel aanzienlijk. Italië verzeilde in 2020 in de ergste recessie sinds de Tweede Wereldoorlog. (zie grafiek) De immense klap in de toeristische sector is daar niet vreemd aan. Die vertegenwoordigt in zijn eentje liefst 13 procent van het bruto binnenlands product (bbp).

Maar Italië had ook de pech dat het als eerste land in Europa in het vizier van het coronavirus kwam. ‘We waren ground zero, hè’, zegt Kathleen Lemmens, een Vlaamse die al twintig jaar in Milaan woont en werkt. Als zakenadvocate bij Gianni & Origoni heeft ze een heldere kijk op het sentiment in het bedrijfsleven. ‘De eerste coronagolf liet tot overmaat van ramp vooral diepe sporen na in de noordelijke regio’s Lombardije en Veneto, het economische hart van Italië.’

Het duurde niet lang of het longvirus baande zich van daaruit in een rotvaart een weg door de hele maatschappij. Ziekenhuizen werden overspoeld. Beelden van patiënten die in de gangen aan beademingsapparatuur lagen, gingen de wereld rond. De vrees voor een ineenstorting van het gezondheidssysteem groeide snel.

Een draaiboek voor de bestrijding van een epidemie was er niet. En op veel Europese bijstand kon Italië niet rekenen. De autoriteiten in Rome speelden bij de uitwerking van hun crisisbeleid leentjebuur bij China, de bakermat van SARS-CoV-2, en kopieerden Pekings radicale recepten. Voor het eerst in vredestijd ging Italië op 9 maart 2020 in lockdown.

30 liter handgel

De quarantaine leidde tot onwezenlijke taferelen in een maatschappij die doorgaans bruist van de bedrijvigheid. ‘Tijdens die eerste lockdown zag je werkelijk niemand op straat, behalve carabinieri die controleerden of iedereen de regels naleefde’, zegt Dirk Verwimp, de topman van Katoen Natie Italia.

Ik ben een beetje beschaamd om het te zeggen, maar Katoen Natie heeft een recordjaar achter de rug.
Dirk Verwimp
Topman Katoen Natie Italia

‘Toen leefde in de rest van Europa nog het idee dat corona een Italiaans probleem was’, zegt de Limburger. ‘Het toeval wilde dat we kort na de uitbraak in Italië enkele dagen op bezoek gingen bij mijn ouders in België. Weet je hoe ze ons daar bekeken, met onze Italiaanse nummerplaat? Als lepralijders.’ (lacht)

Dat de ernst van de situatie nog niet in België was doorgedrongen, kwam niet slecht uit. ‘Ik kon in de apotheek van Wimmertingen de hele voorraad handgel, inmiddels een schaars goed in Italië, opkopen. Met 30 liter in de koffer reden we terug.’

Industrie

Dat de impact van corona en de bijbehorende lockdown op de Italiaanse economie een pak groter was dan in de meeste andere Europese lidstaten is volgens Lemmens ook te verklaren door de beslissing alle niet-essentiële sectoren lang stil te leggen.

‘In heel wat lidstaten van de Europese Unie konden fabrieken blijven draaien als ze de werkomgeving coronaproof maakten. Italië opteerde voor een ander beleid. Net als in China gingen ondernemingen onverbiddelijk dicht, wekenlang. Die maatregel heeft veel schade aangericht. Het mag een half wonder heten dat de economie in 2020 ‘slechts’ 8,9 procent kromp, zeker als je weet dat de toenmalige regering weinig maatregelen nam om de consumptie te steunen.’

Het mag een half wonder heten dat de economie in 2020 ‘slechts’ 8,9 procent kromp, zeker als je weet dat de toenmalige regering weinig maatregelen nam om de consumptie te steunen.
Kathleen Lemmens
Zakenadvocate bij Gianni & Origoni in Milaan

Zodra de werkomgeving in alle fabrieken aan het nieuwe normaal was aangepast en het verbod op de productie in niet-essentiële sectoren op de schop ging, toonde de industrie zich een solide pijler van de Italiaanse economie. Voedingsbedrijven, machinebouwers, infrastructuur- en farmabedrijven schudden de crisis snel van zich af. Mede door te diversifiëren, te innoveren en te transformeren. Bij Ferrari rolden vorig jaar niet alleen blitse auto’s van de band, maar ook beademingstoestellen. Chemiebedrijven legden zich dan weer toe op de productie van handgels en mondmaskers.

2020 werd ook een boerenjaar voor de logistieke sector. ‘Ik ben een beetje beschaamd om het te zeggen, maar Katoen Natie Italia heeft een recordjaar achter de rug. We hebben zelfs fors geïnvesteerd en uitgebreid’, zegt Verwimp vanop de hoofdzetel in Cremona. ‘Dankzij corona, ja. Waren er voor de pandemie nog plannen om individuele verpakkingen, bijvoorbeeld voor charcuterie in de supermarkt, in de ban te doen, sinds het losbarsten van de gezondheidscrisis is de vraag ernaar niet bij te houden. Wat is onontbeerlijk voor het veilig verpakken van producten? Kunststoffen. En de logistiek daarvoor is de grootste activiteit van Katoen Natie.’

Buitenlandse aasgieren

Italië heeft de val van zijn economie ook op een artificiële manier gebroken. Vooral kleine bedrijven, met minder dan vijftig werknemers, zijn de voorbije maanden kunstmatig in leven gehouden door een ontslag- en faillissementsverbod.

Rond ‘kroonjuwelen’ in Milaan, Rome, Firenze en Venetië cirkelen intussen heel wat buitenlandse aasgieren.

De laatste maatregel liep in september vorig jaar af en de impact sijpelt stilaan door in het economische weefsel. Zeker in de toeristische sector. Vorig jaar zijn al 31 Italiaanse luxehotels verkocht, voor meer dan 1 miljard euro. Rond ‘kroonjuwelen’ in Milaan, Rome, Firenze en Venetië cirkelen intussen heel wat buitenlandse aasgieren.

‘In bepaalde sectoren is een herstructureringsgolf in 2021 onvermijdelijk. Vooral onder de kleine ondernemingen. Wie zichzelf niet opnieuw uitvindt of de trein van de digitalisering gemist heeft, lijkt gedoemd te verdwijnen’, denkt Kathleen Lemmens. ‘Maar dat is niet noodzakelijk een slechte zaak. Voor elke job die sneuvelt, kan een nieuwe gecreëerd worden om de omslag te maken naar een digitalere maatschappij.’

Zieke man van Europa

Die digitale omwenteling dringt zich op als Italië zich wil wapenen voor de toekomst en verlost wil raken van het etiket ‘zieke man van Europa’. Dat kreeg de derde economie van de eurozone opgekleefd omdat die al zeker twee decennia pas op de plaats maakt. Met af en toe een stevige uitschuiver.

De Italiaanse premier, Mario Draghi. ©EPA

In 2008-2009 ging Italië in de slipstream van de wereldwijde financiële crisis zwaar onderuit. Nog voor het de rug helemaal kon rechten, incasseerde het in 2011-2012 een nieuwe opdoffer. Internationale zorgen over de torenhoge schuldenberg - toen zo’n 120 procent van het bbp - lokten op de financiële markten een speculatiegolf uit.

Pas nadat de omstreden premier Silvio Berlusconi in het najaar van 2011 het veld had geruimd voor de in Europese kringen gerespecteerde technocraat Mario Monti, keerde de rust terug. Maar Super Mario wist zijn land evenmin te gidsen naar solide groei. Eind 2019 was de ‘Grote Recessie’ uit 2008-2009 nog altijd niet verteerd.

Structurele kwalen

Een rist structurele kwalen zet al jaren een rem op de derde economie van de eurozone. Dat ondervindt Lemmens elke dag. ‘Italië heeft nood aan een fiscale vereenvoudiging. De regels zijn zo complex dat je gesjoemel in de hand werkt. En schroef de strijd tegen fiscale fraude op.’ Volgens de zakenadvocate kan ook justitie een fris kleedje gebruiken. ‘Het rechtssysteem werkt hier zo verschrikkelijk traag en aan vonnissen zijn vaak zoveel haken en ogen dat kibbelende partijen vaak een slechte schikking verkiezen boven jarenlange juridische onzekerheid.’

63,5 procent
van 20- tot 64-jarigen aan het werk
Al decennia stromen te weinig Italianen door naar een job. In de groep tussen 20 en 64 jaar was in 2019 maar 63,5 procent aan het werk.

Voorts dringen veranderingen op de arbeidsmarkt zich op. Al decennia stromen te weinig Italianen door naar een job. In de groep tussen 20 en 64 jaar was in 2019 maar 63,5 procent aan het werk. Ter vergelijking: in België was dat 70,5 procent, in Duitsland 80,6 procent. Vooral voor vrouwen en jongeren is de drempel naar een vaste, voltijdse job vaak te hoog.

De pandemie heeft dat pijnpunt nog eens blootgelegd. ‘Vrouwen en jongeren waren de grootste slachtoffers’, beamen Lemmens, Verstreken en Verwimp. Het ontslagverbod beschermde dan wel werknemers met een contract van onbepaalde duur. De maatregel bood geen soelaas voor zo’n half miljoen mensen met een tijdelijk contract, onder wie veel jongeren en vrouwen.

Oudemannencultuur

In de 17 jaar dat Verwimp in Italië woont, heeft hij meer dan eens ondervonden dat het land een macho-economie heeft. ‘Vrouwen mogen thuis misschien de baas zijn, op het werk heerst een mannencultuur. Meer nog, een oudemannencultuur. Ouderen nemen de beslissingen en gaan bij manier van spreken de dag van hun begrafenis pas met pensioen. Die traditie staat verjonging en vervrouwelijking in de weg.’

Door die machocultuur offerden vooral vrouwen zich tijdens de pandemie op om de zorg voor oudere familieleden op zich te nemen en zich te bekommeren om de opvang van de kinderen toen de scholen verplicht de deuren sloten.

Een doorgeslagen bureaucratie voorkomt eveneens dat de Italiaanse economie naar turbomodus kan schakelen en bederft meer dan eens de ondernemersappetijt. ‘De hele openbare administratie moet op de schop. Er is een grote nood aan meer efficiëntie en vereenvoudiging’, stelt Lemmens vrijwel dagelijks op het terrein vast. De topman van Katoen Natie Italia treedt haar bij: ‘Die bureaucratie is zeker voor kleine bedrijven dodelijk.’

De mensen zijn echt hoopvol. Ze zijn ervan overtuigd dat Draghi maar één drijfveer heeft: idealisme.
Marleen Verstreken
Vertegenwoordigster FIT in Milaan

En daar heeft Italië er nogal wat van. ‘Het is echt een kmo-land. Op 60 miljoen inwoners zijn er 3,5 miljoen ondernemingen’, zegt Verstreken. Hen wacht de volgende jaren de uitdaging te internationaliseren. ‘Een Italiaans bedrijf voelt veel minder dan een Vlaams bedrijf de behoefte om buitenlandse afzetmarkten te zoeken. In eigen land wacht een markt van 60 miljoen consumenten. Maar welke bedrijven bleken tijdens de pandemie het best stand te houden? Diegene die exporteerden. Omdat de gemiddelde koopkracht in Italië echt wel gedaald is.’

Ten slotte kan de economie enkel baat hebben bij een doorgedreven strijd tegen corruptie en de maffia. Vooral in het armere, economisch zwakkere zuiden heeft de georganiseerde misdaad al decennia een stevige voet aan de grond. ‘Maar ik heb goede hoop dat de zwarte economie de komende tijd wordt aangepakt’, zegt Verstreken.

Redder van de natie

Albert Einsteins ‘In the midst of every crisis lies great opportunity’ indachtig zien de Italianen in de coronapandemie een katalysator om eindelijk de broodnodige hervormingen door te voeren. ‘Het is nu of nooit. Dat gevoel leeft hier’, zeggen Verstreken en Lemmens. ‘Zeker nu half februari een breed gesteunde regering is aangetreden met Draghi als premier.’

Bijna 3 miljoen infecties

Ruim een jaar geleden zette het coronavirus Codogno op de wereldkaart. In de 15.000 inwoners tellende gemeente in de regio Lombardije werd op 20 februari 2020 officieel de eerste niet-geïmporteerde besmetting met het longvirus vastgesteld.

Sindsdien heeft Italië net geen 3 miljoen infecties geregistreerd. Bijna 99.000 mensen bezweken het voorbije jaar aan de longziekte.

SARS-CoV-2 wint de laatste dagen weer aan kracht in Italië. De vrees voor een verstrenging van de coronamaatregelen groeit dan ook in het land.

De 73-jarige Romein kan een stevig cv voorleggen. Na omzwervingen in de academische wereld, bij de Wereldbank, op een Italiaans kabinet, bij de investeringsbank Goldman Sachs en bij de Italiaanse centrale bank kwam hij in het najaar van 2011, in volle eurocrisis, aan het hoofd van de Europese Centrale Bank (ECB). Daar verwierf hij faam door de financiële markten midden 2012 te bezweren ‘whatever it takes’ te zullen doen om de euro te redden.

De Italiaanse natie hoopt dat Draghi na de ‘redder van de euro’ ook de ‘salvatore della nazione’ wordt. ‘De mensen zijn echt hoopvol. Ze zijn ervan overtuigd dat hun nieuwe premier maar één drijfveer heeft: idealisme, de drang om zijn land vooruit te helpen. Waarom zou iemand met zo’n carrière op die leeftijd anders zo’n job aanvaarden? Om den brode moet hij het niet doen’, zegt Verstreken, die al 25 jaar in Italië woont en dus al heel wat van de Italiaanse crisissen - zowel politieke als sociale en economische - vanop de eerste rij meemaakte.

Volgens haar is Draghi een goed compromis tussen een politicus, een diplomaat en een econoom. ‘Met zijn ervaring weet hij perfect waar de grote pijnpunten van de Italiaanse economie zitten. Draghi kent zijn gelijke niet in Europa’, meent ook Lemmens. ‘Bovendien vertrouwde hij de sleutelportefeuilles Economie, Digitale en Ecologische Transitie en Infrastructuur toe aan technocraten die in hun vakgebied tot de wereldtop behoren.’

Draghi kent de Europese keuken bovendien vanbinnen en vanbuiten. Dat is niet onbelangrijk nu 209 miljard euro Europees relancegeld in de pijplijn zit voor Italië. ‘Als dat naar goedgekozen langetermijnprojecten vloeit, kan Draghi in twee jaar heel wat doen voor zijn land’, zegt Lemmens. Zelfs al zit weerstand tegen verandering in het Italiaanse DNA.

Vaccinaties

Voor de nieuwe premier zich op de structurele werven kan storten, wacht hem de taak de vaccinatiecampage op de rails te zetten. Super Mario 2.0 is als geen ander van het besef doordrongen dat de inenting van de bevolking cruciaal is voor de heropening van de economie. Niet het minst van de horeca en de toeristische sector.

‘We hebben ons er intussen bij neergelegd. Ook dit jaar valt de paasvakantie in het water’, zegt Rosaria Pandolfi van Blu Hotel. ‘Maar in april hopen we wat perspectief te krijgen. We moeten zeker vier maanden kunnen openen om ons jaar een beetje te redden. Vorig jaar viel onze omzet al met 40 procent terug.’

In afwachting van het herstel bijten we nog even op onze tanden en leven we zo sober mogelijk.
Rosaria Pandolfi
Eigenares Blu Hotel Lavagna

Pandolfi trekt zich op aan de zomer van vorig jaar. ‘Toen het slot van de maatschappij ging, snakte iedereen naar een uitstap. Vanaf juli was het hier een gekkenhuis. Op een bepaald moment hebben we de telefoon uitgetrokken, om wat rust te vinden. Tot twee, drie uur ’s nachts bleven de mensen bellen in de hoop een plekje te bemachtigen.’

Uiteindelijk kreeg het hotel in Lavagna in die zomerperiode zo’n duizend gasten over de vloer. ‘Ik ben ervan overtuigd dat het toerisme ook straks opveert. Zeker in het ravissante Italië, met al zijn troeven. In afwachting van dat herstel bijten we nog even op onze tanden en leven we zo sober mogelijk. Maar we trekken dit niet eeuwig.’

Ook Verwimp, Verstreken en Lemmens zien de toekomst van Italië niet al te pessimistisch tegemoet. Italianen mogen dan graag aan zelfbeklag doen, tegelijk zijn ze levensgenieters. En ze zijn enorm veerkrachtig en inventief, stelden de drie de voorbije twee decennia vast. ‘Een Italiaan is een positivo, een creatieveling en de grootste plantrekker van Europa. Ik maak me weinig zorgen. Italië gaat ook deze crisis te boven komen’, zegt Verwimp.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud