De Vlaming in de controlekamer van Fort Europa

©Belga Special

Ook al zijn de migrantenstromen stilgevallen, de ‘situation room’ van de Europese grenspolitie Frontex is door de vroege lente extra waakzaam. De architect van het hightech grensleger is de Vlaming Dirk Vande Ryse. ‘Een nieuw 2015 mag nooit meer gebeuren’.

Het is muisstil in de ‘situation room’ van Frontex. Een medewerker tuurt naar een scherm met korrelige zwart-witbeelden, in real time doorgestuurd vanuit een patrouillevliegtuigje dat boven het Italiaanse eiland Lampedusa in de Middellandse Zee cirkelt.

In de kamer vol laptops en flatscreens zitten Italianen, Kroaten en Grieken door elkaar. Bij de operatie boven Lampedusa staat een Italiaan in direct contact met zijn thuisland. Bij verdachte bewegingen, rond migrantensmokkel of andere illegale activiteiten, brengt hij het thuisfront op de hoogte. Ingrijpen is niet nodig vandaag, het is rustig aan het waterfront. Na jaren van massieve migranteninflux is de Italiëroute vrijwel stilgevallen. Maar door de vroege lente is Frontex waakzaam. Bij beter weer beginnen doorgaans weer meer migranten aan de grote trek.

Frontex huist in een anoniem kantoorgebouw in het snel groeiende zakendistrict van Warschau, met de controlekamer als het hart van de strijd tegen de illegale migratie naar Europa. Boven Frontex gloort de hoogste kantoortoren van de Poolse hoofdstad, de Spire, gebouwd door de projectontwikkelaar Ghelamco van de West-Vlaamse zakenman Paul Gheysens.

Het is opmerkelijk dat Frontex hoofdkwartier houdt in Polen, op duizenden kilometers van de frontlijn aan de ZuidEuropese kusten. Polen kreeg de Europese grenspolitiedienst toegewezen na een klassiek politiek compromis. Frontex, opgericht in 2005, ging naar Polen omdat het kersverse EU-lid net als elke lidstaat recht had op een Europees agentschap. Niemand kon Frontex toen veel schelen. Migratie, terrorisme en internationale georganiseerde misdaad waren nog een ver-van-het-Europese-bedshow.

Aan de knoppen van de grenscontrole zit een Vlaming. Elf jaar al werkt Dirk Vande Ryse voor Frontex, na tien jaar carrière bij de Europese politiedienst Europol en evenveel jaar als bestrijder van de georganiseerde misdaad bij de Belgische politie. De opperbaas van Frontex is de Bruggeling niet. Zijn rol is vergelijkbaar met die van directeur inlichtingen, direct onder de Franse topman Fabrice Leggeri. De expolitieman is als baas op het terrein wel de oren en ogen van Frontex.

Vande Ryse zat in de cockpit toen de ‘Grote Migratiegolf’ Europa drieënhalf jaar geleden koud pakte. Van de zomer 2015 tot het voorjaar 2016 kwamen dagelijks duizenden mensen aan op de Italiaanse en de Griekse kusten. Een sluimerend probleem - de migratie via Turkije en noordelijk Afrika was al jaren bezig - werd een volwassen crisis toen de Syrische volksopstand tegen dictator Bashar al-Assad ontaardde in een gewelddadige burgeroorlog. Syriërs sloegen massaal op de vlucht naar Europa.

Onder hen vermengde zich een regenboog van nationaliteiten met elk hun reden voor migratie. De Europese landen konden de crisis niet aan. Mensensmokkelaars runden de show en zagen het geld binnenstromen door mensen in bootjes de zee op te duwen.

Frontex keek machteloos mee toe. Niemand wist hoeveel mensen precies Europa binnenkwamen omdat de zuidelijke lidstaten noch de Europese Unie uitgerust waren voor de exodus. Vandaag schat Frontex het cijfer na uitgebreidere analyse op 1,2 miljoen. Een onbekend aantal mensen kwam zonder registratie Europa binnen en reisde ongecontroleerd door. Griekenland, Italië en landen als België, Frankrijk, Nederland, Duitsland en Zweden kampen nog altijd met de naweeën.

In het zuiden wachten tienduizenden migranten zonder veel perspectief nog altijd de uitkomst van hun asielprocedure af. In het westen dolen evenveel mensen hopeloos rond. Ze proberen nog eens asiel aan te vragen nadat het in een ander land niet is gelukt, of ongedocumenteerd in de buik van een truck het Verenigd Koninkrijk te bereiken. De oostelijke landen, waaronder Polen, zijn niet bereid hun deel in de opvang te doen.

De controlekamer van Frontex, in een anoniem kantoorgebouw in Warschau. ©Belga Special

Politiek paniekvoetbal

Rechts-populisten profiteren tot vandaag van het politieke paniekvoetbal uit 2015. Toch is de migratiecrisis op Europees politiek topniveau niet echt een issue meer. Het meer dan 1 miljoen illegale aankomsten is gezakt tot 150.000 vorig jaar.

De dalende trend lijkt nog door te zetten. In de eerste twee maanden van dit jaar ging het om ruim 7.000 migranten, ook door het slechte weer. Dat aantal is laag genoeg om geen nieuwe grote politieke migratie-jamborees te houden, ook omdat de kloof tussen de lidstaten diep blijft over de kwestie. Een allereerste Europees-Arabische top, bedoeld voor migratie, ging er deze week nog amper over. Van een zwaarbevochten compromis tussen Europese leiders - met de oprichting van detentiecentra op Afrikaanse bodem - is sinds vorige zomer nooit meer wat vernomen.

Jusqu’ici tout va bien. Turkije en Libië krijgen cash uit Europa om migranten aan hun kusten tegen te houden. In Libië, meer twilightzone dan land, betaalt Europa officieel de kustwacht. Maar de grens zou dun zijn tussen kustwacht, privémilitie, smokkelaar of cipier. Afrikaanse migranten op land worden vastgehouden in detentiecentra, waar volgens mensenrechtenorganisaties gefolterd, verkracht en in slaven gehandeld wordt.

Vande Ryse heeft daarover geen informatie. Beleid is een beslissing van zijn politieke broodheren in Brussel. Wel wijst hij erop dat Europa zich niet mag laten verblinden door de fel verlaagde instroom. ‘Het probleem is verre van weg. De cijfers zijn misschien niet meer te vergelijken met 2015. De instroom naar Italië is stilgevallen, maar de route heeft zich deels verlegd naar Spanje en ook de migratie naar Griekenland vanuit Turkije stijgt opnieuw, ondanks de Turkijedeal van de EU.’

Hoe dat komt? ‘Veel hangt af van de grenspatrouilles die door de Turkse autoriteiten worden ingezet. Ook de interne politieke situatie speelt mee. Vandaag vluchten ook Turkse onderdanen weg uit hun land om in Europa asiel aan te vragen.’ Vande Ryse wijst ook op de westelijke Balkan. Dat is een vaak vergeten migratieroute door de focus op Spanje, Griekenland en Italië. ‘Ook daar is het aantal migranten stukken lager dan in 2015. Maar de route blijft een aandachtspunt door het grote spanningsveld tussen Europese lidstaten en landen die niet tot de Unie behoren.’

Vande Ryse doelt in omfloerste ambtenarentaal op migranten die er in erbarmelijke omstandigheden vast komen te zitten. Het is vergelijkbaar met de migranten die in tentenkampen overleven in de buurt van het Noord-Franse Calais. Mensen proberen vanuit Griekenland door Albanië, Servië en Bosnië-Herzegovina de EU in Kroatië te bereiken. Door aangescherpte grenscontroles lukt dat steeds minder vaak, met migranten die in de winterkou op zichzelf aangewezen zijn.

Ook oostwaarts is Frontex actief. Het monitort de landgrens van Polen met Wit-Rusland en Oekraïne. Weinig bekend is dat Frontex niet alleen tegen illegale migratie strijdt, maar tegen alle vormen van grensoverschrijdende criminaliteit. Aan de Grieks-Turkse grens is het samen met politieagenten uit de lidstaten actief tegen smokkel in gestolen auto’s, vooral als criminelen zich in de zomer vermengen met de filedrukte van de Turkse diaspora.

De Spaanse politie sprong afgelopen zomer ook samen met Frontex bij op het WK in Rusland in Kaliningrad. Die Russische enclave op de grens van Polen met Litouwen is een smokkelaarsnest. Op volle zee jaagt Frontex ook op drugs- en illegale wapentrafiek. Onlangs werd een illegaal wapentransport naar Libië onderschept.

Volwaardig grensleger

Politiek is het migratiedebat door zijn hoge explosiviteit bevroren. Maar ver in Warschau speelt zich rond de Europese grensbewaking in alle stilte een revolutie af. Frontex, een grensbewaker met één arm op de rug gebonden, wordt mondjesmaat een volwaardig grensleger.

Het waakt vanuit de controlekamer dan wel over de grenzen te land, te lucht en ter zee. Maar het blijft volledig gebonden aan de lidstaten. Frontex kan alleen verdachte bewegingen signaleren en doorgeven, maar kan nooit solo op het terrein opereren. Hooguit laten lidstaten toe dat Frontex steun biedt bij politieacties tegen criminelen of reddingsoperaties op zee. Maar no way dat Frontex als een zelfstandige macht ingrijpt op het territorium van lidstaten. De lidstaten zitten altijd aan het roer in de leidinggevende rol. Officieel coördineert Frontex alleen de grensbewaking en is het een hulpje van de lidstaten.

What a good crisis can do. Niet alleen evolueren de geesten langzaam naar een echte grenspolitie, het Frontex-budget steeg van 6 miljoen euro bij de start in 2005 over 114 miljoen in het crisisjaar 2015 tot 333 miljoen dit jaar. Jaar na jaar stijgt het budget, het personeel en ook de armslag. Brussel discussieert nu over een uitbreiding van het personeel van 600 tot 10.000.

Op tafel zou het voorstel liggen om het overgrote deel van de te rekruteren grenswachters eerst enkele jaren in hun eigen lidstaat te laten werken. Daarna zouden ze twee tot drie jaar worden uitgestuurd naar Frontex. De meesten zouden flexibel worden ingezet op plaatsen in Europa waar de nood het hoogst is, om daarna terug te keren naar hun land. De politieke discussie tussen lidstaten blijft hoogexplosief dynamiet.

‘De controlekamer is het embryo van wat Frontex in de nabije toekomst zou kunnen worden: een echte grenspolitie’, zegt Vande Ryse. Voor het eerst zitten in het hoofdkwartier van Frontex specialisten, daar neergezet door de lidstaten, die de operaties op het terrein mee aansturen. Zij koppelen vanuit Warschau terug met de oversten en leidende ambtenaren in hun thuisland. ‘Op dit moment lopen acties aan de grens met Kroatië en Italië. Tot dik een jaar geleden gebeurde dat nog vanuit de aparte controlecentra in de lidstaten. Hier verloopt het gecoördineerder, sneller, efficiënter en goedkoper.’

De Griekse bureauchef geeft een demonstratie. Livebeelden van onderscheppingen kan hij om veiligheidsredenen niet tonen. Maar met enkele video’s van voorbije operaties laat hij zien hoe Frontex nu functioneert. In de eerste is te zien hoe een man aan de grens tussen Bosnië en Kroatië naast een bestelwagen staat te bellen. Even later duiken vanuit de bosjes een tiental mensen de bestelwagen in. Wat je niet ziet, is hoe Frontex vanuit de lucht het busje is blijven volgen en de Kroatische politie heeft opgetrommeld om de mensensmokkelaar in te rekenen.

De volgende video lijkt zo uit een politiethriller geplukt. De groezelige beelden tonen een schip dat een kleinere boot vol mensen voortsleept. Even later knipt het grotere schip zich los en maakt rechtsomkeert. Zowel de rubberboot met tientallen migranten als het grotere schip van de smokkelaar wordt enkele uren later door de Italiaanse marine geklist.

Miniarmada

In het aanpalende kantoor geeft Vande Ryse inkijk in de regie achter de actiescènes. Hij staat voor een kamervullend scherm, bezaaid met bollen. Tientallen medewerkers kijken op computerschermen naar gerasterde kaarten van Europa, spreadsheets en oplichtende bleeps die op nieuw binnengelopen informatie wijzen. ‘Hier wordt zeven dagen per week en 24 uur per dag gewerkt.’

Op het gigascherm flikkert een kleurboek vol bollen op. Elke bol staat voor een ‘incident’. Dat kan een bootje met migranten zijn, maar evengoed een migrant die in zijn eentje een landgrens oversteekt of een verdacht drugstransport. Groen staat voor afgelopen operaties, geel voor incidenten die nog aan de gang zijn. Een bootje van 15 meter of een tanker van 100 meter? Allemaal op de kaart te zien.

In de praktijk werkt het simpel geschetst als volgt. De Frontex-medewerkers in de zaal maken analyses over migratiegevoelig gebied en duiden in overleg met de lidstaten rasters aan op de Europese kaart. Het gaat vandaag in de Middellandse Zee om een gebied voor de Spaans-Marokkaanse, Tunesische en Libische kust. Een miniarmada van enkele vliegtuigen en intussen ook drones, die Frontex in de privésector leaset, overvliegt de aangestipte rasters dagelijks.

We hebben hier Amerikanen over de vloer gehad. Ze keken met open mond naar hoe ver wij staan.
Dirk Vande Ryse

Twee keer per dag komen ook satellietbeelden van het gebied binnen. ‘Om u een idee te geven: één beeld kost snel 3.000 euro.’ De satellietbeelden kunnen meteen tevoorschijn worden getoverd op de muurmap, zoals een Nederlandse medewerker demonstreert. ‘Dat dient als extra check, of er bijvoorbeeld geen graafwerken zijn voor een tunnel.’

Die informatie wordt gecombineerd met radarbeelden, transponders op commerciële schepen, nationale politiegegevens om in te schatten of de kustwacht erop af moet. Ook sociale media worden gescand, Facebook is een populair advertentiekanaal voor mensensmokkelaars. Het gevolg is een stortvloed aan data die in twee richtingen - van Frontex naar nationaal en omgekeerd - circuleert en waar alle diensten toegang tot hebben. Er wordt ook informatie gedeeld met de politiedienst Europol, het Europese asielagentschap (EASO) en het Europese maritieme veiligheidsbureau (EMSA).

Satellieten, vliegtuigen en drones bewaken het luchtruim en sturen live informatie naar de grond door. Die beelden worden doorgespeeld naar Europol ter ondersteuning van hun crimineel onderzoek. Weersinformatie over de windrichting en de golfslag belandt in gesofisticeerde computermodellen om te voorspellen naar welke plek gedetecteerde migrantenbootjes uren later zijn afgedreven. De volgende stap is dat Frontex tot diep in de Sahelregio en nog dieper in zuidelijk Afrika migratiestromen wil gaan voorspellen om erop te anticiperen.

Frontex experimenteert ook met slimme software om in de stortvloed aan gegevens patronen te herkennen. Dat heet met een hip woord ‘big data’. ‘We hebben een IT-team dat niets anders doet dan ons techplatform verbeteren en uitbreiden’, zegt Vande Ryse. ‘We hebben Amerikaanse collega’s over de vloer gehad. De Verenigde Staten zijn toch ook bezig met betere bewaking aan hun zuidgrens met Mexico. Zij keken met open mond naar hoe ver wij staan. Ik durf te zeggen dat dit hier allemaal uniek is in de wereld.’

Meer debriefings

De geboorte van de Europese virtuele ‘Great Wall’ brengt het hogere doel steeds dichterbij. Al wil Vande Ryse het woord muur in geen geval in de mond nemen.

‘De technologie wordt net gebruikt om na te gaan wat de situatie is en resulteert vaak in het redden van mensen of het onderscheppen van criminele transporten’, zegt hij. ‘Niemand mag in de toekomst Europa nog binnen zonder dat we weten om wie het gaat en waar hij is aangekomen. Dat is belangrijker dan ooit, nu door de nakende zege op het laatste bolwerk van de terreurgroep IS in Syrië en Irak mogelijk opnieuw extremisten ongemerkt naar Europa proberen te komen.’

Hoe dicht de grens vandaag zit? ‘De identificatie en de registratie van migranten via vingerafdukken en andere biometrische gegevens zijn fors verbeterd. Onze mensen zorgen ook mee voor de screening, de debriefing van migranten en de training van nationale grenswachten. Maar ja, er is zeker mogelijkheid meer te doen. Nu wordt maar 5 procent van de nieuw aangekomen irreguliere migranten geïnterviewd. Wij willen dat opvoeren om meer te weten over de modus operandi en de criminele netwerken.’

‘Daarvoor hebben we meer mensen nodig, wat de politieke discussie rond de uitbreiding van Frontex verklaart. Onze eigen kwetsbaarheidsanalyse toont aan dat we in de EU ruim 5.000 grenswachters te kort hebben, niet alleen in de frontlijnstaten. Een goed voorbeeld zijn de Griekse hotspots (opvangcentra waar wordt nagegaan of mensen in aanmerking komen voor de vluchtelingenstatus, red.), waar we de debriefings willen opdrijven.’

De bottomline is dat een situatie zoals die in 2015 nooit meer mag voorvallen, zegt Vande Ryse. ‘We werken aan een preventief model om nieuwe migratiestromen te zien aankomen. Want als we moeten reageren als het in volle gang is, zijn we te laat. Dat is de les uit 2015.’

Constant dilemma

Europa timmert naarstig voort aan Fort Europa. Maar de frustratie, ook van Frontex, is dat mensen blijven verdrinken op zee. Volgens schattingen van het VN-vluchtelingenagentschap UNHCR en de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) ging het vorig jaar om ruim 2.000 mensen. Sinds de grote crisis in 2015 zijn het er 14.000.

Sinds kort zien we dat smokkelaars in Tunesië en Marokko opnieuw meer zeewaardige boten inzetten.

Vande Ryse: ‘Ik ben criminoloog en sociaal assistent van opleiding. De eerste studie leidde me naar de politie, de andere past beter bij Frontex’ tweede kerntaak: dat geen mens nog sterft op zee. We doen ons best en hebben vorig jaar meegeholpen aan de redding van 37.000 mensen op zee. Maar we kunnen geen vergrootglas op de hele Middellandse Zee zetten, alleen op delen ervan.’

‘Het is een constant dilemma. Moeten we tot vlak voor de kust varen om mensen te redden, wat de mensensmokkel mogelijk stimuleert? Of moeten we verder weg blijven? Wij doen er alles aan om mensen te redden en zetten al onze technische en operationele mogelijkheden in, waaronder surveillance vanuit de lucht. Zo wisten we de Spaanse politie naar de locatie te leiden van een afgedreven bootje met dertig mensen, die de Spanjaarden door het slechte weer maar niet vonden. Die mensen waren anders zeker gestorven.’

‘Illegale migratie is een kat-en-muisspel met geharde criminelen. In ruil voor een som geld deinzen ze nergens voor terug. Bij het begin van de migratie over zee, een kleine tien jaar geleden, ging het om goed uitgeruste boten, vaak afgedankte vissersschepen met eten en water aan boord. Die konden tot de Italiaanse kust varen. Geleidelijk aan evolueerde het naar krakkemikkige boten die maar een eindje de zee op konden. De migranten kregen een satelliettelefoon mee om de kustwacht te bellen. Het eindigde met goedkope opblaasboten uit China die na enkele uren al leeg begonnen te lopen, volgepakt met mensen.’

‘Het idee was dat Frontex, de kustwacht, een commercieel vrachtschip of een ngo ze toch wel zoud redden. Maar de realiteit is dat slecht weer de reddingsoperaties bemoeilijkt en vertraagt. Sinds kort zien we dat smokkelaars in Tunesië en Marokko opnieuw meer zeewaardige, snellere boten inzetten, die wel weer de kust bereiken. Die route wordt gebruikt nu de migratie via Libië is opgedroogd. De criminelen passen hun modus operandi continu aan. Om de flow aan migranten en cash maar op gang te houden.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect