Advertentie
reportage

Een spiraal van wantrouwen

©AFP

De eurocrisis heeft diepe wonden geslagen. Het vertrouwen in Europa is gekelderd. Nationalistische partijen halen topscores en de Britten manoeuvreren zich langzaam maar zeker naar de uitgang. Een vonkje in een van de lidstaten kan de vlam zo weer in de pan doen slaan.

Herman Van Rompuy heeft er net zijn 41ste en laatste Europese Raad op zitten. De balans die Draghi opmaakt, is verre van bemoedigend. We geraken niet uit het slop, en erger, er is geen licht aan het einde van de tunnel. De investeringen zijn stilgevallen en de exportgerichte Europese economieën lijden onder de groeivertraging in China. Het saneringsbeleid van de Europese landen werpt geen vruchten af. Vertrouwen is de sleutel, zegt Draghi. De Europese leiders zitten met de handen in het haar. ‘De mensen hebben niet het gevoel dat de opofferingen die ze doen, tot iets leiden’, zegt Van Rompuy. ‘Dit gaat ons de komende jaren parten spelen. De frustratie bij de bevolking groeit.’

Foertstem

Dat onbehagen vertaalt zich nu al in monsterscores voor nationalistische en populistische partijen. De Europese verkiezingen van 25 mei leiden tot een aardverschuiving. Bijna een derde van het Europarlement rekent zich tot de extreme rechter- of linkerflank. Als de regeringsleiders twee dagen na de stembusgang samen dineren om de benoeming van een nieuwe Commissievoorzitter te bespreken, hangt de verkiezingsuitslag als een donkere wolk boven de lange ovale tafel. In het Verenigd Koninkrijk is David Cameron naar huis gespeeld door de UKIP, de eurofobe partij van Nigel Farage. In Frankrijk haalt het extreemrechtse FN van Marine Le Pen een kwart van de stemmen. In België wint de N-VA met glans de nationale verkiezingen. De anti-establishmentpartijen rukken op.

Maar over die pijnlijke kwestie wordt tijdens het diner met geen woord gesproken. Alleen Cameron heeft het moeilijk. Hij ziet de bui al hangen voor de parlementsverkiezingen in mei volgend jaar. De andere leiders sussen zich met de gedachte dat ze nog even de tijd hebben. Bovendien hechten ze weinig belang aan de Europese verkiezingen. ‘De gemiddelde opkomst bedroeg amper 43 procent, dus zo representatief is die uitslag niet,’ troost een van hen. Ze hebben andere katten te geselen, zoals pokeren met Poetin over Oekraïne en kissebissen over de Europese topjobs.

In september heeft de Britse premier David Cameron af te rekenen met de separatistische Schotten. Hij moet door het stof om hen aan boord de houden en krijgt zo een koekje van eigen deeg. ©REUTERS

Zelfbescherming

Dat de Europese leiders de foertstem van hun burgers negeren, is een kwestie van zelfbescherming. Geen van hen wil in Europa doorgaan als de ‘loser’ die met de rug tegen de muur staat. De 28 leiders kiezen voor de vlucht vooruit, zonder omzien. Zo gaat dat nu eenmaal in Europa. ‘Je moet niet al te duidelijk stellen waar de bakens liggen’, zegt Van Rompuy tegen zijn collega’s als in de loop van het jaar de vraag over de grenzen van Europa op tafel komt. ‘Als we daar formeel klaarheid over hadden geschapen, waren Tsjechië, Roemenië of Bulgarije nooit lid geworden. Je kunt je niet bij elke stap afvragen of de mensen wel volgen. We gaan vooruit, met horten en stoten. Dat is het enige wat telt.’
Maar de motor lijkt stil te vallen. Het onbehagen neemt toe. Europa wordt de kop van Jut. In het najaar is de Europese Unie in de ban van een golf van stakingen en betogingen. De kloof tussen de noordelijke landen, die een hard saneringsbeleid verdedigen, en de zuidelijke landen, die roepen om meer solidariteit, loopt als een religieuze scheidingslijn door het continent. In oktober barst de bom. Tegen het eind van de maand moet de Europese Commissie beslissen of ze Italië en Frankrijk, die hun begrotingen lieten ontsporen, op het matje gaat roepen. Barroso en zijn Finse commissaris van Begroting Jyrki Katainen zijn van plan het hard spelen. Ze willen een statement maken door Frankrijk en Italië hun huiswerk te laten overdoen. Een regelrechte machtsstrijd met François Hollande en Matteo Renzi is dan onvermijdelijk.

Van Rompuy slaagt erin de explosieve situatie te ontmijnen. ‘Het gaat uiteindelijk maar over een minimale ontsporing’, argumenteert hij tegen Barroso. ‘We spreken over cijfers na de komma. Het heeft geen zin daarvoor meteen de bazooka boven te halen.’ Barroso bindt in en met hem de haviken uit het noorden. Ze willen Hollande en Renzi - die het anti-Merkel- en anti-establishmentgevoel cultiveert in eigen land - niet nog verder in een hoek duwen. Maar iedereen beseft ook dat dit spelletje niet kan blijven duren. De teugels mogen niet worden gevierd.

De crisis met Renzi en Hollande is afgewend, maar de echte vaudeville moet nog komen. Die avond verschijnt op de website van Financial Times een verhaal over 2,1 miljard euro die de Britten moet bijpassen aan het Europese budget. Het nieuws slaat in als een bom. Op de tweede dag van de top vraagt Cameron tekst en uitleg. Hij neemt genoegen met de uitleg dat het een technische kwestie is en belooft de gemoederen niet verder op te zwepen.

Maar op de persconferentie enkele uren later trekt hij tot verbazing van zijn Europese collega’s alle registers open. ‘Die 2 miljard zullen we nooit betalen’, roept hij strijdvaardig. De Europese leiders staan voor schut: ‘Dit is een toneeltje te veel’, is te horen.

Het nummertje dat de Britse premier opvoert, is al te duidelijk bedoeld voor eigen gebruik. In Groot-Brittannië wordt de druk van Farages UKIP onhoudbaar. Cameron verweert zich door het anti-Europese discours gedeeltelijk over te nemen. Dat doet hij al maanden. Ontelbare keren al probeerde Barroso op hem in te praten: ‘Doe dat niet, David, je maakt een strategische blunder. Door de taal van je tegenstander over te nemen, drijf je jezelf steeds dichter naar de uitgang.’ Die woorden vallen in dovemansoren. Cameron is intussen een kruistocht gestart tegen het ‘uitkeringstoerisme’. Hij wil quota invoeren voor het aantal laaggeschoolde Europese migranten dat zijn land binnen mag. Angela Merkel is razend. ‘Dit gaat in tegen het vrij verkeer van personen, een van de pijlers van de Unie’, briest ze. ‘Dit is zuiver racisme’, benadrukt ook Barroso.

Op de top van de eurolanden eind oktober confronteert ECB-voorzitter Mario Draghi de Europese leiders met bar slechte economische vooruitzichten. ©REUTERS

Cameron overspeelt zijn hand. De Europeanen zijn de spelletjes moe. Ze halen al jaren alles uit de kast om de Britten aan boord te houden. Of het nu over het Europese budget gaat of over het klimaatakkoord, telkens wordt erg veel rekening gehouden met Londen. Maar het geduld is op. ‘Cameron begeeft zich op een terrein waar we hem niet meer kunnen helpen’, is te horen in de wandelgangen. ‘Als hij zichzelf in de vernieling wil rijden, moet hij dat maar doen.’ In een het Duitse weekblad Der Spiegel sluiten Duitse regeringsbronnen voor het eerst de optie van een brexit niet meer uit. Ook voor Merkel is de maat meer dan vol. In gedachten heeft ze de Britten al laten vallen.

Ramp

Die Britse exit zou een onwaarschijnlijk precedent zijn. Een ramp voor het Europese imago. Maar ook voor de Britse economie. Cameron weet dat. Hij speelt hoog spel met de belofte een referendum te houden over de Britse toekomst in Europa. Hij gokt erop dat de Britten voor Europa stemmen. Maar het is een levensgevaarlijke gok.

Europa staat er niet goed voor. Het is nog nooit zo moeilijk geweest als nu.
Een topdiplomaat

In september nog ondervond Cameron dat een referendum iets is dat zo in je gezicht kan ontploffen. Het scheelde geen haar of de Schotten hadden voor de onafhankelijkheid gestemd. Het Britse establishment had het gevaar totaal niet zien aankomen. Kort voor de stembusgang - de peilingen gaven het anti-Britse kamp een nipte voorsprong - heeft Van Rompuy een Britse delegatie op bezoek. ‘We hebben het probleem-Schotland pas tien dagen geleden ontdekt, geven ze schoorvoetend toe. Cameron gaat door het stof voor de highlanders en laat zelfs de Schotse vlag hijsen boven zijn ambtswoning. Waarop Van Rompuy smalend zegt: ‘Ik verheug me op de dag dat u daar de Europese vlag laat wapperen.’

De Britse kwestie wordt een van de prioriteiten voor Van Rompuys opvolger Donald Tusk. Maar ook elders kan er een wiel aflopen. Wat als de Franse presidentsverkiezingen uitdraaien op een tweestrijd tussen Marine Le Pen en Nicolas Sarkozy? Een Sarkozy die nota bene afgelopen weekend de aanval inzette op de Europese Commissie. ‘Dan ligt de Vijfde Republiek op haar gat. Dat zou pas een echt drama zijn, erger nog dan de crisis van de eurozone’, merkt iemand uit de kringen van Van Rompuy op. Wat als Podemos, een nieuwe Spaanse burgerbeweging die bezig is met een blitzkrieg, het haalt bij de volgende verkiezingen? Wat als de extreem-linkse Alexis Tsipras de presidentsverkiezingen in Griekenland gijzelt? En Renzi? In nogal wat Europese hoofdsteden houden ze het hart vast voor de kuren van de ‘linkse Berlusconi’. Renzi wordt alleen gesteund ‘omdat het alternatief nog erger is’.

 

Fata morgana

De relatieve rust in Europa is slechts een fata morgana. Er moet maar één land zijn economisch uit de pas lopen en de vlam zit in de pan. De wereldvreemde afscheidsspeech van Barroso, die ratelde dat ‘Europa sterker uit de crisis is gekomen’, werkt veel insiders op de zenuwen. Europa staat er niet goed voor, zegt een topdiplomaat. ‘Het is nog nooit zo moeilijk geweest als nu.’

20 procent proteststemmen is leefbaar. Maar we hebben een echt probleem als er binnen vijf jaar nog geen groei is.
Herman Van Rompuy
voorzitter Europese Raad

Op dit kruispunt neemt Van Rompuy afscheid. Met het besef dat hij Europa vakkundig langs de klippen van de eurocrisis heeft geleid, maar dat het diepgewortelde wantrouwen de Unie alsnog kan doen imploderen. Een politieke crisis in één land kan het hele project op de helling zetten. ‘20 procent proteststemmen is leefbaar’, zegt hij zelf. ‘Maar als we binnen vijf jaar de kanteling naar groei niet kunnen waarmaken, hebben we echt een probleem.’

De eerste test volgt met de Britse verkiezingen. Europa zal een hoofdrol spelen. Geen partij kan nog om dat referendum heen. Op het spel staat meer dan Mary Old England. Het gaat over het hele idee dat Europa een eindig verhaal kan zijn.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud