interview

‘Europa heeft de neiging zichzelf te onderschatten'

De regering-Trump onderschat de EU niet, ze ondermijnt ze ook. Dat is een historische vergissing. ©Mary Turner/ Panos Pictures

De houding die de VS tegenover Europa aannemen, is ‘een historische vergissing’. Dat zegt ex-ambassadeur Anthony Gardner, die jaren de liaison tussen Washington en Brussel was. ‘Europa heeft veel macht, maar die is soft. Het is de macht van de aantrekkingskracht.’

Weinig Amerikanen zijn zo eurofiel als Anthony Gardner (56). Al bijna dertig jaar van zijn carrière is hij bezig met Europa. Vandaag werkt hij voor een gereputeerd advocatenkantoor in Londen. Eerder passeerde hij meermaals door de draaideur tussen de diplomatie, de academische wereld en het bedrijfsleven. Het ging van stagiair bij de Europese Commissie tot adviseur in het Witte Huis van Bill Clinton. Het voorlopige hoogtepunt is zijn post als Amerikaans ambassadeur bij de Europese Unie in Brussel tijdens de tweede ambtstermijn van Barack Obama.

Anthony Gardner (56) was van 2014 tot 2017 de Amerikaanse  ambassadeur bij de Europese instellingen in Brussel. In die rol was hij een groot voorvechter van een vrijhandelsakkoord tussen de VS en de EU, dat er uiteindelijk niet kwam. Gardner switchte in zijn carrière van de diplomatie naar het bedrijfsleven en de academische wereld, met de trans-Atlantische relaties als rode draad.

Het is niet meteen de camerageniekste positie, al bracht zijn opvolger Gordon Sondland daar verandering in. Die ontpopte zich tot spil in de Oekraïense affaires die tot de afzettingsprocedure van Donald Trump hebben geleid. Maar Gardner noemt de missie van de Amerikaanse gezant aan de Europese instellingen ‘een van de belangrijkste functies’ in het Amerikaanse internationale beleid. Drie jaar was hij de liaison tussen Brussel en Washington. Het was een periode, anders dan nu, van warme trans-Atlantische relaties.

‘De samenwerking is essentieel voor de wereldorde. De VS en Europa moeten samen de op regels gebaseerde orde versterken. Als we dat niet doen, is het belachelijk simpel: dan bepalen anderen die regels en zullen zij daarvan profiteren. Handel, klimaat, privacy, veiligheid, noem maar op. Het partnerschap is essentieel.’

Sinds Trump aan de macht kwam, zit er behoorlijk wat ruis op de lijn. 

Anthony Gardner: ‘De regering-Trump onderschat de EU niet, ze ondermijnt ze ook. Dat is een historische vergissing. De regering-Trump promoot de brexit en steunt zelfs andere exits uit de EU, valt geregeld dichte bondgenoten aan zoals Duitsland en lijkt de EU te behandelen alsof ze een vijand is, in plaats van een partner met wie we gemeenschappelijke doelen kunnen bereiken.’

Wat schiet er nog over van het transAtlantische bondgenootschap? 

Gardner: ‘Het is frustrerend. De EU vertegenwoordigt veel zaken die de regering-Trump verafschuwt. Trump heeft gezegd dat de EU erger is dan China op het vlak van handel, wat uiteraard compleet fout is. Hij zou liever met individuele Europese landen onderhandelen omdat hij denkt daar meer voordeel uit te halen. Hij besefte niet dat dat onmogelijk is. Hij zou het Angela Merkel in het Oval Office tot tien keer toe hebben gevraagd om met Duitsland een handelsdeal te onderhandelen. Zij moest hem zeggen: ‘Nee, dat gebeurt met de EU.’ Dat doet hij met de mentaliteit van een New Yorkse projectontwikkelaar. Dat is vreselijk kortzichtig.’

Spreekt hier niet gewoon de partijdige Democraat? 

Gardner: ‘Nee, helemaal niet. Het is een keerpunt na zes decennia van Amerikaans buitenlandbeleid. Deze regering heeft de onpartijdige Amerikaanse houding laten varen dat een geïntegreerd Europa voordelig is voor de VS. Daar waren ook de Republikeinen altijd van overtuigd.’

Moeten we er nog voor vrezen dat de Verenigde Staten een handelsconflict opzoeken met Europa? De dreiging steekt te pas en te onpas op.  

Gardner: ‘O ja, dat is niet van de baan. Kijk naar de digitale taks op grote techbedrijven die Frankrijk wil invoeren en waarop Trump heeft gereageerd met tarieven. De EU heeft gezegd dat ze Europese belangen zal verdedigen als de VS voor vergelding kiezen. Intussen legt Trump de Wereldhandelsorganisatie lam door de benoeming van rechters te blokkeren.’

De Europese Unie doet haar best om de wereld samen te houden, maar dat is moeilijk als je alleen staat.

‘Dus ja, ik verwacht meer frictie dit jaar. Mogelijk ook voor auto’s. Met China is er nu een eerste bescheiden vorm van een deal. Dat zou het Witte Huis de ruimte kunnen geven de aandacht weer naar Europa te verleggen, en Europa wordt nog altijd gezien als een probleem voor het Amerikaanse handelstekort.’

U kwam zelf naar Brussel in de hoop de grootste vrijhandelsdeal ooit te sluiten, het Transatlantic Trade and Investment Partnership (TTIP). Maar die is intussen dood en begraven.  

Gardner: ‘En dat is doodzonde. De deal zou ook goed zijn geweest voor de politieke verhoudingen. Het kan niet opnieuw in dezelfde vorm weer worden opgestart, maar afhankelijk van wie in november de presidentsverkiezingen wint, kan het wel ten dele weer worden gereanimeerd. Ik denk dat elke Democratische kandidaat zou terugkeren naar de situatie voor Trump, zeker op dat vlak. Het is belangrijk dat we geen ‘free for all’-situatie in wereldhandel krijgen, waarin de wet van de sterkst geldt. Als dat gebeurt, dan wint niemand, ook niet de VS.’

Wat is het belangrijkste dat u over Europa hebt geleerd in die drie jaar? 

Gardner: ‘De EU onderschat haar eigen macht. Ze is geen supermacht in traditionele militaire zin, maar dat doet er ook niet toe. De Europese power is soft. Dat komt deels door de macht die de lidstaten hebben afgestaan aan de EU om hen extern te vertegenwoordigen, maar ook door het belang van de interne markt en de aantrekkingskracht om handel mee te drijven. En veel landen willen ook nog altijd bij de EU komen en zijn bereid hervormingen door te voeren om dat te kunnen doen. Dat is de macht van aantrekkingskracht, van een model dat veel landen willen bereiken.’

Is dat het befaamde Brussels Effect, de macht van Europa om zijn ideeën en regels wereldwijd te exporteren?  

Gardner: ‘Inderdaad. Dat is uitgebreid bestudeerd. Veel andere landen halen de mosterd bij de EU voor regulering. En dat is een onderschatte en onderbenutte bron van macht voor Europa. Men begint dat tegenwoordig te beseffen en zijn belangen beter te verdedigen.’

‘Neem de gegevensbescherming. Toen GDPR werd aangekondigd, waren er veel critici. Onder hen waren de grote techbedrijven, die het een typisch voorbeeld vonden van een EU die te ver gaat in haar bemoeienissen. Fast forward enkele jaren, en Apple-topman Tim Cook komt in Brussel zeggen dat we in de Verenigde Staten GDPR nodig hebben. Idem met Facebook-CEO Mark Zuckerberg. Van aanvallen naar omarmen!’

Nochtans is het idee hardnekkig dat Europa er op het internationale toneel maar wat bij staat, geplet tussen de echte wereldmachten.  

Gardner: ‘Dat is deels ook zo. Maar Europa zou er goed aan doen zich te concentreren op waar het goed in is: handel, concurrentiebeleid, digitale regels, enzovoort. Dat betekent ook dat het beter geen dingen doet die onwaarschijnlijk zijn, zoals een Europees leger oprichten.’

‘Ik zeg dat niet omdat ik tegen meer defensieve Europese autonomie ben, want het zou een aanvulling kunnen zijn op de NAVO. Ik zeg het omdat het bijna ondenkbaar is dat het gebeurt. Het is onwaarschijnlijk dat defensiebudgetten significant gaan stijgen, dat de Europese publieke opinie bereid is een andere lidstaat te verdedigen als die wordt aangevallen. Spendeer de defensiebudgetten op een betere manier. Maar een Europees leger? Het is een gevaarlijke afleiding van meer realistische doelen.’

Toch zien we het opnieuw in de Irancrisis. Europa neemt traag positie in, hoewel de Commissie onder Ursula von der Leyen een ‘geopolitieke Commissie’ wil zijn.  

Gardner: ‘We hebben dit nog al gezien. In de jaren negentig tijdens de Balkancrisis klonk het dat het ‘the hour of Europe’ was. Maar de EU slaagde er niet in krachtdadig te reageren. Bij de crisissen in Iran en Libië zien we dat opnieuw. Maar ik vind het ook een oneerlijke benchmark. Dit zijn de moeilijkste beslissingen, over oorlog en vrede. Het is onvermijdelijk dat er onenigheid is tussen de 28, bijna 27 leden. Het zou wijs zijn dat Europa dat gewoon aanneemt en zich concentreert op de domeinen waarin het beter lukt consensus te vinden.’

De invloed van de Europese landen lijkt ook uitgespeeld nu het nucleaire akkoord met Iran klinisch dood is. Eerst stapte Trump eruit, en na de moord op generaal Qassem Soleimani geeft ook Iran het op.  

Gardner: ‘Het akkoord was een uitstekend voorbeeld van hoe Europa meer stabiliteit kan creëren. Maar het is ook een goed voorbeeld van hoe kwetsbaar Europa is als het alleen komt te staan. Zodra de VS het lieten vallen, werd het moeilijk voor Europa om het akkoord alleen te verdedigen. Hetzelfde met het klimaatakkoord van Parijs. Of de wereldhandel. De EU is sterk blootgesteld in deze turbulente wereld. Ze doet haar best om de wereld samen te houden, maar dat is moeilijk als je alleen staat.’

Het Verenigd Koninkrijk zal snel inzien dat het een klein land is in een harde wereld.

‘Nu, het was een voorspelbaar gevolg van de moord op Soleimani dat Iran weg zou wandelen van zijn verplichtingen onder de deal. In de VS wordt de vraag gesteld hoe gepast en legaal het is om buitenlandse politieke leiders om te brengen. Dit is niet hetzelfde als Saddam Hoessein of Osama bin Laden. In die gevallen waren we in oorlog. Maar de regering-Trump heeft geen enkel bewijs gegeven van een imminente dreiging van een aanval van Soleimani. Zeer alarmerend. Als wij voortaan zeggen als land dat wij eender wie kunnen vermoorden en het dan zonder bewijs aan de wereld zelfverdediging kunnen noemen, dan gaan we, opnieuw, richting de wet van de jungle.’

Voert Trump niet gewoon de bood-schap uit waarmee hij verkozen is geraakt, met name ‘America first’? 

Gardner: ‘Ja, maar wat ik zie, zijn gewoon beslissingen op korte termijn. Op de duur ondermijnt dat de eigen veiligheidsbelangen. Als je een supermacht bent - zolang dat nog het geval is - heb je een verantwoordelijkheid om je macht verstandig en rechtvaardig te gebruiken. Ik zie niet hoe de Amerikaanse belangen gediend zijn nu Iran is ontketend en zegt vrij te zijn om nucleaire wapens na te streven.’

Internationale akkoorden die uit elkaar vallen, vertrouwen in instellingen dat wegzakt. Is het multilateralisme dat u zo aanhangt failliet? 

Gardner: ‘Deze instituten zijn niet perfect, maar ze kunnen worden hervormd. Als mensen zich niet vertegenwoordigd voelen, dan zijn grote internationale bureaucratische instituten, krachten waarvan ze het gevoel hebben dat ze buiten hun controle liggen en ze de nationale soevereiniteit beschadigen, een favoriete whipping boy. Maar wat in dit argument verloren gaat, en dat zie je ook bij de brexit, is dat wij, jij en ik, leden zijn van deze organisaties omdat zij meestal onze invloed in de wereld verbeteren.’

‘Mijn grote frustratie in het brexitdebat is dat het Verenigd Konrinkrijk door lid te zijn van de EU op een of andere manier zijn soevereiniteit zou hebben verloren, wat uiteraard absurd is. Het omgekeerde is waar. Als het VK uit de EU is, zal het minder invloedrijk zijn. Als je uit internationale instituten stapt, verlies je de mogelijkheden om invloed te projecteren. Ondanks al hun tekortkomingen geven ze de kans om globale problemen aan te pakken. Maar dat is duidelijk heel moeilijk uit te leggen aan de grote massa.’

Als premier Boris Johnson zegt dat het Verenigd Koninkrijk sterker zal staan los van de Europese Unie, heeft hij dan ongelijk? 

Gardner: ‘Zoiets klinkt goed op televisie en in de tabloids, maar het is een illusie. Het Verenigd Koninkrijk zal snel inzien dat het een klein land is in een harde wereld. Een belangrijk land, zeker. Maar klein, en met minder invloed buiten de EU. Toen ik ambassadeur was, hebben we de impact van de brexit op alle facetten van de Europees-Amerikaanse relaties uitvoerig geanalyseerd. Vrijwel in alle gevallen was de brexit negatief voor de Verenigde Staten, de Europese Unie en het Verenigd Koninkrijk.’

‘Maar Johnson zag goed in dat het een heel krachtige boodschap is. De brexiteers hebben helaas op massieve schaal misinformatie verspreid, onder meer met de boodschap dat Brussel de meeste regels voor hen bepaalde. En dat is patent onwaar. En in de meeste gevallen waarin Europese regels golden in het VK was dat omdat het VK dat zo had gevraagd. Maar helaas leven we in een tijdperk van alomtegenwoordige misinformatie.’

U kent Johnson al lang. Uw paden kruisten in Oxford, en later in Londen en Brussel.  

Gardner: ‘Ik ken hem nu 34 jaar. Ik stuurde ooit enkele berichten naar Washington om hem te beschrijven. Het komt er grotendeels op neer dat Johnson Trump was voor Trump. Vooral dan in zijn relatie tot de waarheid en in zijn inzicht dat politiek entertainment kan zijn. Hij is slim en welbespraakt, maar zijn verleden spreekt voor zich. Hij was een architect van de eurosceptische beweging. Toen hij voor The Daily Telegraph Europacorrespondent was, waren zijn artikels uit Brussel grappig maar grotendeels fictie. Daar heeft hij zijn carrière op gebouwd.’

‘Johnson weet heel goed uit welke richting de wind waait. Eerst vond hij Trump ongeschikt, daarna plots fantastisch. Hij heeft een enorm talent om aan te voelen wanneer hij van boodschap moet veranderen. Hij schreef twee versies over zijn positie over de brexit, en begreep dat het beter zou zijn voor zijn carrière om als ‘leaver’ verder te gaan. En dat deed hij dus. Hij neemt beslissingen omdat ze goed zijn voor zijn persoonlijke ambities.’

Uw opvolger als Amerikaans ambassadeur bij de EU is intussen wereldberoemd. Gordon Sondland voerde Trumps orders uit in Oekraïne en getuigde in de impeachmentzaak over een ‘quid pro quo’. 

Gardner: ‘Ik spreek me niet over hem uit. Ik kan alleen zeggen dat het de rol is van een Amerikaanse ambassadeur, eender waar in de wereld, om de VS te dienen. Het hele land. Rood én blauw. En niet alleen de smalle doelen van één partij. Iedereen die al op die stoel zat, gelooft in de Amerikaans-Europese relatie en wil die zien floreren. Een ambassadeur kan een verschil maken. Dat mag niet worden ondermijnd.’

Vindt u het verstandig dat daarvoor een impeachmentprocedure is opgestart?  

Gardner: ‘Speaker Nancy Pelosi had geen keuze. Sommige beslissingen moet je baseren op wat correct is. Gezien de ernst van de overtredingen konden de Democraten in het Huis van Afgevaardigden niet anders dan overgaan tot impeachment. Als ze het niet hadden gedaan, hadden ze een vreselijk precedent geschapen.’

Europa concentreert zich beter niet op dingen die onwaarschijnlijk zijn, zoals een leger oprichten.

‘Nu, we weten dat de Senaat niet voor afzetting zal stemmen. Het is teleurstellend dat geen enkele Republikein in het Huis van Afgevaardigden voor impeachment heeft gestemd. Niet één. Het toont aan dat het land verschillende feiten leeft en ademt. Een deel leest kranten, kijkt zenders en neemt feiten aan die totaal tegengesteld zijn aan wat de andere helft leest, ziet en aanneemt. Dat is een gevaarlijke nieuwe realiteit.’

U bent als supporter van de Democraat Joe Biden betrokken bij de verkiezingen. Heeft hij het in zich om Trump in november te verslaan?  

Gardner: ‘Hij is de juiste persoon voor de job en heeft meer ervaring dan de andere Democratische kandidaten samen. En belangrijker: hij heeft de juiste menselijke kwaliteiten. Gezien de toestand van de wereld hebben we op die plek echt iemand nodig met de juiste intellectuele én menselijke vaardigheden. Biden noemde de verkiezing terecht een gevecht om de ziel van het land. Dáár gaat het over. Het overstijgt de verschillende visies op het beleid.’

Hoe voer je campagne tegen een bulldozer als Trump?  

Gardner: ‘Volgens de exitpolls in de tussentijdse verkiezingen in 2018 zijn veel mensen ongerust over de richting die het land uitgaat, ondanks de sterke economie. We zijn gepolariseerder dan ooit. En de reden, zo geven velen aan, is de persoon in het Oval Office. Velen vinden de hatelijke taal en de opjutting problematisch. Het suggereert dat mensen verlangen naar meer fatsoen, naar een gematigder taal en naar een zoektocht naar consensus, hoe moeilijk ook. Biden is iemand die al een carrière lang succesvol samenwerkt met de andere partij. Maar hij kan ook hard zijn, zeker in debatten. En dat zal nodig zijn.’

Hij is wel opnieuw de establishmentfiguur bij uitstek.

Gardner: ‘Ja, maar hij heeft de kwaliteiten om te connecteren met de bevolking die belangrijk is om de race naar het Witte Huis te winnen: de blue collar-kiezers in swing states die achtergelaten werden door de politiek. Ik denk dat velen van hen in Biden een medestander kunnen zien.’

Is er een rol voor u weggelegd in een regering-Biden? 

Gardner: ‘Ha... Hij moet eerst nog heel wat verkiezingen winnen. De weg is lang. En het wordt een gevecht. Ik kan alleen maar zeggen: de herverkiezing van Trump is niet zo onvermijdelijk als velen denken. Hij is te kloppen. Je moet niet Trumps hele basis overtuigen. De beslissing ligt bij een dun laagje van de bevolking. Ik ben voorzichtig optimistisch.’

Anthony Gardner is dinsdag in Brussel de hoofdspreker op The Future of Europe, het nieuwjaarsevenement van Mediafin, de uitgever van De Tijd.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect