Europese leiders krijgen aartsmoeilijke brexitpuzzel op hun bord

De Britse premier Boris Johnson. ©REUTERS

‘Met wat nu op tafel ligt, zijn we te ver gevorderd. Niemand kan nog terug, ook Johnson niet’, klonk het gisteravond bij de onderhandelaars.

Na een nachtelijke onderhandeling dinsdag en overleg tot in de avonduren gisteren lijkt de landingsbaan in zicht voor een brexitdeal. Toen Johnson eind september de Europese Unie opriep ‘een landingszone’ te voorzien, werd dat op ongeloof onthaald. Niemand dacht dat het de Britse premier menens was. De ommezwaai is er sinds eind vorige week. Woensdag in de vooravond benadrukte Europese Raadsvoorzitter Donald Tusk dat ‘de belangrijkste fundamenten van een akkoord met de Britten klaarliggen en goedgekeurd kunnen worden op de Europese top’.

De moeilijkste knoop ligt bij Johnson zelf. Heeft hij voldoende garanties op zak om de deal door zijn parlement te krijgen? De premier voerde de voorbije dagen de druk op de eigen partijleden gevoelig op. ‘We beginnen aan de Hillary Step op weg naar de top, maar we zitten nog in de mist’, beloofde hij de harde brexiteers in zijn partij. De intussen ingestorte Hillary Step was de laatste steile rots op weg naar de top van de Everest.

Tot gisteravond laat probeerde Johnson ook de Noord-Ierse unionisten van de DUP aan boord te krijgen. Dat lijkt donderdagochtend niet gelukt. 

Het was Johnson zelf die vaart zette achter de onderhandelingen met Europa. Hij wil koste wat het kost vermijden dat het parlement hem dwingt opnieuw uitstel te vragen voor de brexit. En die deadline ligt nu op 31 oktober. Toen Johnson plots bereid bleek een compromis te aanvaarden over de Ierse grens, de struikelsteen in de onderhandelingen van de voorbije drie jaar, stapte Europa mee in de race tegen de klok.

De backstop is weg

Tot hiertoe werd de Ierse kwestie in de onderhandelingen altijd aangeduid als de backstop. Dat is het garantiemechanisme dat Europa eiste om een grens op het Ierse eiland te vermijden, om de vrede en de samenwerking tussen Ierland en Noord-Ierland te bewaren en om gaten in de Europese interne markt te voorkomen. De Europese onderhandelaars stelden daarom twee jaar geleden al voor Noord-Ierland een speciaal statuut te geven. Het hele Ierse eiland zou in de praktijk de Europese regels voor de interne markt én de douane blijven volgen.

Johnsons voorgangster Theresa May weigerde zo’n oplossing. Ze beschouwde die als een aanval op de integriteit van het Verenigd Koninkrijk. Het scheidingsverdrag dat May met Europa bereikte, bepaalde dat het speciaal statuut zou gelden voor het hele Verenigd Koninkrijk tot een gelijkwaardige of een betere oplossing gevonden werd voor de Europese besognes.

Waar loopt de grens tussen EU en VK? ©MEDIAFIN

Johnson goochelde aanvankelijk met een onzichtbare maar tegelijk onvermijdelijke grens op het Ierse eiland. Maar nu keert hij terug naar de eerste Ierse backstop. Met een belangrijk verschil: Noord-Ierland blijft juridisch in de Britse douane-unie, maar volgt wel de Europese regels. De controles van alle goederen gebeuren in de Noord-Ierse havens. Een grens op het Ierse eiland zelf is zo vermeden. De grens ligt in de Ierse Zee (zie kaart).

Noord-Ierland neemt de controles en inning van douanetarieven voor het hele eiland op zich. Wel is een nauwe samenwerking voorzien met de Europese douanediensten voor gegevensuitwisseling en tracering van ladingen.

De Noord-Ieren zullen de Europese douanetarieven hanteren voor alle binnenkomende goederen, ook als ze uit Engeland komen. Goederen die uitsluitend bestemd zijn voor de Noord-Ierse markt worden in dat geval wel vrijgesteld van invoerheffingen. Bij gemengde ladingen bijvoorbeeld van grote Britse supermarktketens kunnen geïnde douanegelden later teruggevraagd en verrekend worden.

Dat geeft een hoop gedoe, kosten en bureaucratie voor bedrijven in Noord-Ierland. Maar dat compromis vermijdt dat gaten komen in de Europese interne markt, is te horen.

Drie teksten op tafel

Die nieuwe oplossing voor (het vermijden van) een Ierse grens is bovendien geen tijdelijke oplossing meer tot zich iets beters aandient, maar een permanentere. Johnson is niet geïnteresseerd in een verregaand en ambitieus akkoord met Europa in de toekomst. Hij is tevreden met een handelsakkoord, zoals Europa dat al sloot met onder meer Canada.

Het gevolg is dat het Ierse protocol dat deel uitmaakte van het scheidingsverdrag dat May onderhandelde helemaal herschreven moest worden. Dat gebeurde de voorbije dagen in sneltempo. Op de tafel van de Europese leiders vandaag komen drie juridische teksten: een politieke verklaring over de toekomstige samenwerking, een volledig herwerkt Iers protocol, en een Brits document dat uitlegt hoe de verschillende partijen op het Ierse eiland hun goedkeuring gaan geven aan de controle op die hybride vorm van samenwerking.

Die controle is eigenlijk een vorm van institutionele spitstechnologie met veel checks-and-balances, een beetje een Belgisch compromis. De DUP, die al weken aandringt op een soort vetorecht bij elke verlenging van de nieuwe Ierse samenwerking, ging gisteren naar verluidt akkoord met de Britse tekst.

Met die drie juridisch uitgekiende teksten hoeft Johnson eigenlijk geen uitstel meer te vragen. De ratificatie van de deal kan voor het einde van de maand rond zijn. Ook de andere elementen van het scheidingsverdrag, zoals de Britse financiële verplichtingen aan Europa, de rechten van elkaars burgers en de overgangsperiode, blijven zo overeind. Maar Johnson kan wel al na 31 oktober onderhandelingen beginnen over handelsakkoorden, de brexiteersleuze van ‘take back control’ indachtig.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect