Advertentie

Europa wil Polen overtuigen zonder nieuwe escalatie

Kanselier Angela Merkel pleitte vorige vrijdag tijdens haar Europese afscheidstour in het Egmontpaleis voor een politieke oplossing van het geschil over de rechtsstaat met Polen. Dat intensief gesprek met Polen komt er donderdagavond, op Merkels laatste Europese top. ©Photo News

De Europese leiders willen donderdagavond van de Poolse premier Mateusz Morawiecki horen wat hem bezielt om zijn land buiten de Europese rechtsorde te stellen. Een verdere escalatie zoals deze week in het Europees Parlement moet worden vermeden, maar de Europese portefeuille blijft wel dicht.

Bondskanselier Angela Merkel mag op haar laatste Europese top proberen Polen te overtuigen het rechte pad te bewandelen. De regering in Warschau ligt al jaren onder Europees vuur voor inbreuken op de rechtsstaat en de democratie. Maar nu aanvaardt het Pools grondwettelijk hof  ook de voorrang van Europese rechtsregels niet langer. De politiek benoemde rechters legden de toepassing van twee basisregels van de Europese verdragen naast zich neer, voor zover die ingaan tegen de Poolse grondwet. Dat is du jamais vu en doet de gemoederen hoog oplopen.

De essentie

  • Bondskanselier Angela Merkel moet op haar laatste Europese top proberen Polen te overtuigen het rechte pad te bewandelen. Ze liet verstaan dat een 'intensief gesprek met Polen' nodig is.
  • De regering in Warschau ligt al jaren onder Europees vuur voor inbreuken op de rechtsstaat en de democratie.
  • De toespraak van de Poolse premier Mateusz Morawiecki dinsdag in het Europees Parlement liep uit op een regelrechte confrontatie. De EU-leiders proberen donderdagavond Morawiecki te doen inzien dat hij veel meer te verliezen heeft door zichzelf buiten te sluiten.
  • Europa houdt de knip op de beugel met het steungeld als stok achter de deur.

Europees Raadsvoorzitter Charles Michel deed zijn best om dat gevoelige thema uit de agenda van de top te houden. Na de storm van de voorbije dagen met beschuldigingen van chantage over en weer, is een gesprek over het ‘Poolse probleem’ onontkoombaar. Bovendien heeft de Nederlandse premier Mark Rutte een mandaat van zijn parlement op zak dat Polen kan fluiten naar de 36 miljard euro voor economisch herstel zolang het land zich buiten de Europese rechtsorde plaatst. Merkel liet vrijdag in Brussel verstaan dat een 'intensief gesprek met Polen nodig is. We zijn verplicht op zoek te gaan naar een compromis zonder onze principes te laten varen.'

Openlijke kritiek onder Europese leiders behoort niet tot de Europese geplogenheden. Het is nog maar de tweede keer dat premiers iemand uit hun eigen midden aan de tand voelen. In juli werd de Hongaarse premier Viktor Orbán op de korrel genomen vanwege zijn LGBTQI-beleid. Vooral Rutte leidde toen de charge. Maar die ontlading kreeg een bittere nasmaak en verzuurde de relatie met Hongarije en Polen nog meer. Dat willen de EU-leiders - ook Rutte - nu vermijden. De portefeuille gesloten houden, maar de harten beroeren, is het ordewoord. Een overzicht van wat speelt in de woordenstrijd tussen Polen en de Europese Unie.

Is Polen een rechtsstaat?

De Europese Commissie begon in 2018 een procedure - op grond van artikel 7 van de Europese verdragen - voor het niet-respecteren van de rechtsstaat en de democratie. De Europese Commissie beoordeelde het Pools grondwettelijk hof als 'niet onafhankelijk en niet legitiem'. Die procedure suddert al vier jaar, omdat de ultieme sanctie het verlies aan stemrecht in de Europese besluitvorming is.

Al meer dan twee jaar eist Europa de afschaffing van de controversiële tuchtkamer voor rechters die te pro-Europees of te kritisch voor de eigen regering zijn. Menig Pools rechter werd door de van regeringswege benoemde tuchtrechters ontslagen, gedegradeerd of overgeplaatst.

De Commissie startte ook meerdere inbreukprocedures op tegen de verregaande politisering van het gerecht. Ook in België worden rechters soms benoemd door de overheid - zij moeten hun werk wel onafhankelijk uitvoeren. Het grondwettelijk hof telt voor het overgrote deel politieke benoemingen. De regering bestelt de arresten. Andere Poolse wetten geven de minister van Justitie bevoegdheden om tussenbeide te komen in rechtszaken op alle niveaus. Dat is een schending van de scheiding der machten. 'Het politiseren van rechtspraak is niet onschuldig', merkte premier Alexander De Croo op.

Heeft Europees recht voorrang op nationaal recht?

De Poolse premier Mateusz Morawiecki stelt via een arrest van zijn grondwettelijk hof het Pools recht boven het Europese. Dat de Poolse rechters daarbij verwijzen naar artikel 1 van het Europees verdrag - de oprichting van de Europese Unie - schokt de lidstaten.

De voorrang van het Europees recht is een basisprincipe dat alle lidstaten onderschreven: als een nationale wet niet strookt met een Europese regel, heeft het Europees recht voorrang. Het Pools grondwettelijk hof oordeelde meer dan tien jaar geleden dat het Europees recht wel degelijk voorrang heeft op eigen wetten. De nationalistische PiS-regering wil zich niet laten kortwieken door Europa en gaat in de tegenaanval.

Een van de argumenten is dat het primaat van het Europees Hof van Justitie niet in de Europese verdragen staat. Die voorrang kwam na het Belgische 'smeerkaasarrest', waarbij België verplicht werd heffingen op de handel met andere EU-landen te laten vallen. In het verdrag van Lissabon staat wel een verklaring waarbij alle lidstaten bevestigen dat ze het primaat van het Europees Hof in Luxemburg erkennen.

Die gelijke toepassing van Europese rechtsregels is logisch. Het geeft burgers zekerheid over een gelijke behandeling in elk van de andere lidstaten en vermijdt net dat bijvoorbeeld een Poolse rechter een Belgisch bedrijf oneerlijk bejegent als die zaken doet op de Poolse markt.

Poolse wetten geven de minister van Justitie bevoegdheden om tussenbeide te komen in rechtszaken op alle niveaus. Dat is een schending van de scheiding der machten.

Is Polen het enige land dat zich stoort aan het primaat van Europa?

Neen, de kritiek leeft ook in andere lidstaten, en vooral bij extreemrechtse partijen, die Europa zo al machtsusurpatie aanwrijven. Over dergelijke conflicten zijn al meerdere zaken aanhangig gemaakt bij het Europees Hof. De Franse raad van state legde een Europees arrest naast zich neer dat strenge privacyregels oplegde aan de Franse geheime dienst. Zelfs oud-brexitonderhandelaar Michel Barnier eist als presidentskandidaat in Frankrijk strengere nationale migratieregels.

De voorrang van Europees recht is het eerst en hardst aangevallen door het Duits grondwettelijk hof van Karlsruhe. Die rode rechters wilden niet weten van het opkoopprogramma van de Europese Centrale Bank (ECB) tijdens de crisis. Het Europees Hof legitimeerde de aankopen, maar Karlsruhe legde zich daar niet bij neer. Merkel heeft dat delicate probleem intussen politiek opgelost.

Polen en Hongarije vertrouwen het Europees Hof wel voldoende om zelf een rechtszaak aan te spannen in Luxemburg. Ze vragen de Europese rechters te oordelen over een nieuw mechanisme dat de uitbetaling van EU-centen koppelt aan de eerbiediging van de rechtsstaat. De uitspraak valt pas volgend jaar. Het Europees Parlement stapt zelf naar de rechter omdat het vindt dat de Commissie te veel treuzelt met sancties tegen Polen en Hongarije.

Wat gaan de EU-leiders doen?

De toespraak van de Poolse premier Morawiecki dinsdag in het Europees Parlement liep uit op een regelrechte confrontatie. Daarom kiezen de EU-leiders voor een andere tactiek: Morawiecki uit zijn tent lokken en doen inzien dat hij veel meer te verliezen heeft door zichzelf buiten te sluiten.

Het wordt dus een vriendelijker gesprek, maar met de portefeuille op slot. 'Dit is geen wedstrijd Nederland tegen Polen. Voor elke democratie geldt dat een uitspraak van een rechter uitgevoerd moet worden. Er zijn nu eenmaal afspraken over het bouwwerk Europa waar je geen element uit kan halen', klinkt het bij diplomaten.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud