analyse

Gaan de grenzen van fort Europa op slot?

Een opvangcentrum voor migranten in Pozzallo, Sicilië. ©EPA

Drie jaar na het hoogtepunt van de vluchtelingencrisis staat Europa weer in brand. Dit keer is de crisis vooral politiek. De roep om geen migrant meer binnen te laten, klinkt steeds luider. ‘Als we nu geen oplossingen vinden, komen alleen maar meer Trumps en Orbáns aan de macht.’

Donderdag, 10 uur. Voor de ingang van de kantoren van de Dienst Vreemdelingenzaken in de buurt van het station Brussel-Noord staan dranghekken, maar er zijn amper migranten die asiel komen aanvragen. Wat verderop liggen enkele Afrikanen te slapen onder kartonnen dozen. In het aanpalende Maximiliaanpark kijken tientallen migranten verveeld voor zich uit.

Het is, cynisch gesteld, een doodgewone dag in Brussel. Het contrast met de zomer van 2015, toen de vluchtelingencrisis uitbrak, kan niet groter zijn. Toen stonden lange wachtrijen voor de Dienst Vreemdelingenzaken. De dranghekken moesten trekken en duwen vermijden. Slechts een deel van de wachtenden kon de dag zelf worden geholpen.

©Mediafin

Maar de rust is verraderlijk. Net als in 2015 is het crisis in Europa. Overal op het continent verharden politici hun migratiediscours. De meeste Oost-Europese landen moeten sowieso niets van migranten weten. En in Oostenrijk en Italië is de toon scherper sinds populistisch rechts mee in de regering zit. Matteo Salvini, de Italiaanse minister van Binnenlandse Zaken en voorman van de rechts-populistische Lega, weigerde de Aquarius, met 629 migranten aan boord, te laten aanmeren. Daardoor begon een Europees spelletje over wie de opvarenden wel wil opnemen. In eigen land trok de N-VA de aandacht met haar pleidooi om de Europese buitengrenzen potdicht te maken, bijvoorbeeld door migranten die nog proberen om met bootjes over de Middellandse Zee naar Europa te komen per definitie asiel te weigeren.

Daarbovenop kwam een stevige Duitse vechtpartij. De regering van bondskanselier Angela Merkel viel bijna over de vraag of de migranten aan de grens mogen worden tegengehouden, zoals haar minister van Binnenlandse Zaken Horst Seehofer plande te doen. Hij heeft er in de aanloop naar de verkiezingen in zijn deelstaat Beieren - waar zijn partij CSU haar absolute meerderheid dreigt de verliezen door de opkomst van de rechts-populistische AfD - genoeg van dat migranten die zich in Zuid-Europa hebben geregistreerd toch naar Duitsland komen.

Op een minitop morgen en een Europese top komende donderdag zoekt Merkel naar een Europese oplossing om een nationale Alleingang van Seehofer, die niet alleen het einde van haar regering maar mogelijks ook van het Europese vrij verkeer in de Schengenzone zou inluiden, te vermijden.

Smeltend draagvlak

Het crisisgevoel is totaal. Fort Europa moet zich afsluiten van de buitenwereld, is de nieuwe politieke marsrichting. ‘De illegale migratie moet stoppen, ze doet het draagvlak bij veel mensen smelten als sneeuw voor de zon’, zei staatssecretaris voor Asiel en Migratie Theo Francken (N-VA). In veel andere Europese landen denken ze er ook zo over.

‘Wat we nu beleven, is niet zozeer een acute vluchtelingencrisis, maar een politieke crisis’, zegt Gerald Knaus, migratie-expert van de denktank European Stability Initiative (ESI). De Oostenrijker is de bedenker van de Turkijedeal, die in het voorjaar van 2016 hielp de vluchtelingencrisis in te dijken.

Het crisisgevoel is totaal. Fort Europa moet zich afsluiten van de buitenwereld, is de nieuwe politieke marsrichting.

In de zomer van 2015 waren honderdduizenden mensen op de vlucht voor de oorlog in Syrië. Via Turkije en Griekenland raakten ze vlot naar Europa, maar op hun weg naar rijkere landen zoals Duitsland en België kwamen ze vast te zitten in de Balkan. Omdat ze onlusten vreesde, besloot Merkel de grenzen te openen. ‘Wir schaffen das’, zei ze. Het leidde ertoe dat in 2015 meer dan 1,3 miljoen mensen asiel aanvroegen in Europa, van wie bijna een half miljoen in Duitsland. Ter vergelijking: in 2010 vroegen net geen 260.000 mensen asiel aan op het oude continent.

Het leidde tot chaos, want zo’n stroom kon Duitsland en bij uitbreiding WestEuropa niet aan. De bevolking begon te morren, waarop meerdere landen grenscontroles instelden en de Hongaarse premier Viktor Orbán een muur bouwde aan de Europese buitengrens met Servië, Roemenië en Oekraïne. De situatie kwam pas onder controle met de Turkijedeal van het voorjaar 2016. In ruil voor enkele miljarden namen de Turken migranten die illegaal naar Europa komen terug, waardoor het geen zin meer had de oversteek via de Egeïsche Zee te maken. De acute vluchtelingencrisis was voorbij.

©Mediafin

In tegenstelling tot in 2015 is er nu, puur cijfermatig, geen reden tot paniek. Vorig jaar vroegen 705.000 mensen asiel aan in Europa, van wie 222.000 in Duitsland en 18.000 in België. Dat is bijna de helft minder dan in 2015. Ook in de eerste drie maanden van dit jaar lag het aantal asielaanvragen met 145.000 een pak lager dan in dezelfde periode van voorgaande jaren. Met de 700.000 aanvragen uit 2017 op een Europese bevolking van 500 miljoen mensen spreken we bovendien over slechts 1,38 nieuwkomers per 1.000 inwoners.

Is er dan niets aan de hand? Toch wel. N-VA-voorzitter Bart De Wever merkt op dat de cijferuitleg niet correct is omdat ‘de migranten allemaal naar de West-Europese centrumsteden trekken en de impact daar wel degelijk groot is’. Bovendien zijn we nog altijd niet teruggekeerd naar het niveau van voor de vluchtelingencrisis. 705.000 asielaanvragen zijn er nog altijd dubbel zo veel als in 2012. Bij een deel van de bevolking leeft dan ook het gevoel dat we nog altijd worden overspoeld. En dat de politiek er onvoldoende is in geslaagd de crisis op te lossen.’

‘Deels is dat een perceptieprobleem’, zegt Knaus. ‘Politici als de Hongaarse premier Orbán suggereren dat miljoenen mensen op weg zijn naar Europa en dat de enige oplossing het sluiten van de grenzen is. Zulke politici, die in elk Europees land voorkomen, wijzen erop dat zij de enige baken zijn in de chaos. Ze maken de EU en mainstreampolitici zwart en verzieken het debat. Maar doordat ze inspelen op de angst die bij veel mensen leeft, kunnen ze verkiezingen winnen. Eens aan de macht blijven ze hetzelfde spel spelen. Ze wijzen erop dat het probleem alleen op te lossen is als het recht op asiel wordt afgeschaft en ze zeggen dat iedereen moet kiezen tussen dat of open grenzen, wat natuurlijk onzin is.’

Volgens Knaus heeft dat politieke spel, samen met het onvermogen van Europa om de problemen echt op te lossen, tot de huidige crisis geleid. Niet dat de voorbije jaren niets is gebeurd. Met de Turkijedeal werd de grootste toestroom gestelpt. Daarnaast werd vooral ingezet op een betere bewaking van de Europese grenzen, waarbij het agentschap Frontex werd geüpgraded tot een volwaardige grens- en kustwacht. Italië, Griekenland en Spanje kregen miljarden om migranten te registreren en op te vangen.

De druk op de Zuid-Europese landen is dan ook gigantisch. Volgens de Dublin-regels moeten asielzoekers asiel aanvragen in het eerste Europese land dat ze aandoen. De Europese Commissie en Merkel wilden de druk verlichten met een quotasysteem. Elk Europees land zou worden verplicht jaarlijks een minimumaantal migranten op te nemen. De Oost-Europese landen, met Polen en Hongarije op kop, zagen dat niet zitten. Het debat werd er verziekt door het idee dat zij, als nog altijd erg blanke landen, verplicht werden migranten op te nemen en van de spreiding kwam weinig in huis.

Schrijnend spel

Een echt doortastend Europees antwoord op de migratiestroom bleef dan ook uit. Het leidt tot het schrijnende spel waarbij Italië af wil van de migranten en de andere Europese landen ze niet willen hebben. Het gevolg zijn toestanden als in het Italiaans-Franse grensdorp Ventimiglia, waar honderden migranten elke dag een kat-en-muisspel spelen met de Franse grenswachters. De Europese leiders willen dat spel stoppen, maar een spreiding van de migranten blijft politiek moeilijk liggen. Daarom wordt geprobeerd de instroom verder in te perken. De cruciale vraag: hoe zorgen we ervoor dat we de migratiestroom weer op of zelfs onder het precrisisniveau krijgen? Scherper gesteld: hoe doen we Europa op slot?

©Mediafin

De voorzitter van de Europese Raad Donald Tusk en de voorzitter van de Europese Commissie Jean-Claude Juncker legden deze week een voorstel op tafel om met asielcentra in Noord-Afrika te werken. Daar zouden economische migranten worden gescheiden van vluchtelingen die bescherming nodig hebben. Die laatste groep zou dan - al dan niet in beperkte aantallen - naar Europa kunnen worden gebracht. Het plan moet een antwoord bieden op het probleem dat veel van de mensen die naar Europa komen economische vluchtelingen zijn, en dus geen kans maken op een erkenning.

Vorig jaar werd zo’n 40 procent van de asielaanvragers in Europa erkend als vluchteling, waardoor ze een verblijfsrecht krijgen. Syriërs - nog altijd de grootste groep die in Europa aankomt - hebben als oorlogsvluchteling een grote kans om te mogen blijven. Bij Irakezen en Afghanen, die eveneens in grote aantallen naar Europa afzakken, is dat al veel minder het geval. Pakistanen en Nigerianen hebben dan weer nauwelijks een kans op erkenning.

Het probleem is evenwel dat degenen die niet worden erkend, niet spontaan vertrekken en een gedwongen uitwijzing vaak moeilijk is omdat de landen van herkomst niet meewerken. De doorgaans arme landen vinden dat ze al miserie genoeg hebben en zitten niet te wachten op teruggekeerde inwoners die dikwijls niets meer hebben. Van de 100.000 inwoners van zes Afrikaanse landen die de voorbije jaren in Italië hun asiel geweigerd zagen, werden er welgeteld 260 teruggestuurd.

De asielcentra in Noord-Afrika moeten ervoor zorgen dat wie geen kans maakt op een erkenning nooit nog in Europa geraakt. De instroom daalt en de bevolking zal tevreden zijn, is de redenering. Maar het plan is volgens migratie-experts niet werkbaar. ‘Een 15-jarige ziet dat het totale onzin is’, stelt Knaus.

Om te beginnen zit - uit vrees voor een aanzuigeffect - geen enkel Noord-Afrikaans land op zo’n centrum te wachten. Evenmin zal het plan een stop zetten op de illegale migratie met bootjes, want voor economische migranten is dat nog altijd de enige manier om Europa te bereiken. En de vluchtelingen die wel naar Europa worden overgebracht, zullen nog altijd moeten worden herverdeeld. Met de quota die nu al niet werken in het achterhoofd is dat allesbehalve vanzelfsprekend.

En dus gaan stemmen op om verder te gaan. In eigen land stelde de N-VA voor om migranten die zich toch nog aan de illegale oversteek wagen naar Australisch voorbeeld het recht te ontnemen ooit nog asiel te krijgen in Europa. Dat moet migranten ontmoedigen nog in een bootje te stappen. De Vlaams-nationalisten zijn ook voor pushbacks, waarbij bootjes worden teruggedreven naar de kusten vanwaar ze komen. De andere meerderheidspartijen kanten zich evenwel tegen die plannen, omdat ze moeilijk in overeenstemming te brengen zijn met het internationaal recht. Ook in Europa is vooralsnog weinig draagvlak voor zo’n oplossing.

Maghrebdeal

Een alternatieve oplossing is een vluchtelingendeal met de Maghreblanden. In ruil voor geld worden migranten die uit Marokko, Algerije, Tunesië, Libië en Egypte illegaal naar Europa oversteken teruggestuurd naar die landen. In de feiten komt het er dan op neer dat zij het vuile werk doen: ze gebruiken het geld om migranten aan hun buitengrenzen tegen te houden. Ook zo’n oplossing is allesbehalve evident, want het betekent dat Europa het op een akkoordje moet gooien met bijvoorbeeld Libië, waar milities en slavenhandelaars aan het werk zijn.

Laat ons beginnen met nieuwkomers veel sneller te registreren. Als we wat Hollandse efficiëntie in het proces brengen, kan dat.
Gerald Knaus
Migratie-expert

Knaus ziet een meer realistische uitweg. ‘We moeten stoppen met ideologische discussies en nadenken over pragmatische oplossingen. Laat ons beginnen nieuwkomers veel sneller te registreren. In Italië duurt het door allerhande beroepsprocedures tot vier jaar voor een migrant weet of hij al dan niet in Europa kan blijven. Als we wat Hollandse efficiëntie in dat proces brengen, hoeft dat maar enkele weken te duren.’ De Italiaanse procedures zijn log en inefficiënt en er zijn problemen met corruptie doordat de maffia een vuile rol speelde in de erkenningscentra. Met de nieuwe regering zou de situatie iets verbeterd zijn, maar er is nog veel werk.

Tegelijk vindt Knaus dat wie geen recht heeft op bescherming - de economische migranten dus - zo snel mogelijk moet worden teruggestuurd. ‘De landen van herkomst zijn nu nog bang dat ze gigantische aantallen moeten opnemen, maar daarvoor bestaat een oplossing.’

De Oostenrijkse expert stelt voor enkel een akkoord te sluiten over mensen die vandaag met bootjes komen en degenen die nu al in Europa zitten bij ons te laten. ‘Dan kunnen we de landen van herkomst garanderen dat ze maar een beperkt aantal uitgewezen economische migranten moeten opnemen. Als we die gemakkelijk kunnen terugsturen, zal iedereen beseffen dat het geen zin heeft naar Europa te komen. De migratiestroom zal snel opdrogen. Het werkte in de VS, die in de jaren negentig een akkoord sloten met Cuba over de snelle terugname van Cubaanse migranten. Het was ook de filosofie achter de Turkijedeal, en die heeft gewerkt.’

Tot nog toe kunnen amper akkoorden met de landen van herkomst worden gesloten, omdat elke lidstaat voor zichzelf onderhandelt. Ons land probeert deals te sluiten met Marokko en Algerije. Met Marokko is het gelukt, al verloopt de terugkeer nog altijd niet even vlot. Met Algerije lopen de onderhandelingen erg moeizaam. Johan Vande Lanotte (sp.a) vertelde onlangs nog hoe hij in de jaren negentig als minister van Binnenlandse Zaken door de Algerijnen diets werd gemaakt dat zij alleen mensen zouden terugnemen als België meer gas van hen kocht.

Als werk wordt gemaakt van een Europese oplossing en Europa hun een aantrekkelijk voorstel doet - bijvoorbeeld met beloftes over ontwikkelingshulp - zullen Afrikaanse landen sneller geneigd zijn een akkoord te sluiten, meent Knaus. ‘Stuur daarvoor een Europese onderhandelaar, een ex-premier die Afrika kent zoals de Fransman Alain Juppé, naar die landen.’

Het is van moeten. Als de Europese leiders geen afdoende antwoord formuleren, dreigt politieke chaos. ‘Als we nu geen uitweg vinden, komen alleen maar meer Trumps en Orbáns aan de macht’, zegt Knaus. ‘Dan komen er grenscontroles tussen Europese landen en dreigen tal van conflicten tussen Europese landen. Daar wordt niemand beter van.’

Het is ook wat Merkel een paar weken geleden opmerkte, toen ze voor een keer niet haar voorzichtige zelf was maar recht voor de raap sprak. ‘Als we geen gemeenschappelijk antwoord op de illegale migratie vinden, worden de grondvesten van de EU in vraag gesteld.’ Op dat punt zijn we intussen aanbeland.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content