George Soros, boeman van het jaar

©REUTERS

Het VN-migratiepact? Een vluchtelingenstroom naar de VS? Het verzet tegen Zwarte Piet? Dit jaar gaven ultrarechtse politici en hun trollenlegers de bejaarde multimiljardair George Soros van zowat alles de schuld.

‘Hij wil er hier één groot vluchtelingenkamp van maken omdat hij van slaven houdt’, zegt de Italiaanse minister van Binnenlandse Zaken Matteo Salvini. ‘Hij betaalt waarschijnlijk de migranten die in karavaan naar de VS komen’, aldus de Amerikaanse president Donald Trump. Volgens de Russische president Vladimir Poetin bemoeide hij zich met zijn verkiezingen. In Nederland wordt hij gelinkt aan de beweging die komaf wil maken met Zwarte Piet. En voor rechtse twitteraars is hij een radicaal-linkse doodgraver van de westerse cultuur die open grenzen propageert en de media controleert.

Iedereen die zich zorgen maakt over de disproportionele rol van rijke mensen in de politiek moet zich zorgen maken over Soros. Maar dan ook over de broers Koch, over de farma-industrie, enzovoort.
Cas Mudde
politicoloog

George Soros is de ultieme boeman. Complottheorieën rond de 88-jarige Joodse miljardair circuleren al langer in de marges van het internet, maar dit jaar werd het mainstream om de financier en filantroop te demoniseren. Dankzij sociale media draagt de stem van extreem-rechts tegenwoordig veel verder, en dat beïnvloedt politieke leiders. Het bleef zelfs niet bij woorden. In oktober kreeg hij op zijn adres in New York de eerste van een salvo bombrieven, verstuurd door een radicale Trump-aanhanger.

Met name de huidige generatie autoritaire leiders ziet in de Hongaarse Amerikaan, die zijn fabelachtige rijkdom vooral inzet ter promotie van een open en democratische samenleving, de ultieme vijand van hun autocratische idealen. Viktor Orbán, Vladimir Poetin, Recep Tayyip Erdogan, allemaal voeden ze de verdachtmakingen rond Soros.

Daarbij wordt het antisemitisme amper verbloemd, aldus de Nederlandse politicoloog Cas Mudde, populisme-expert verbonden aan de universiteit van Georgia. ‘Soros is de extreem rijke Joodse speculant die zijn enorme fortuin gebruikt om een liberale agenda over de hele wereld te verspreiden. Hij is de natte droom van antisemieten.’

‘Natuurlijk hoef je geen antisemiet te zijn om een probleem met Soros te hebben’, zegt Mudde. ‘Rechtse en radicaal-rechtse activisten en politici zien hem als een belangrijke politieke tegenstander. Al vervallen velen van hen vrij gemakkelijk in samenzweringstheorieën die wel erg sterke overeenkomsten vertonen met de Protocollen van de Wijzen van Sion.’

Perfecte haatfiguur

Soms lijkt het erop dat iedereen Soros kan gebruiken om problemen op te projecteren. Toen Soros zich begin dit jaar op het Wereld Economisch Forum in Davos streng uitliet over Google en Facebook - de techreuzen vormen een bedreiging voor de samenleving, zei hij - huurde Facebook een pr-bureau in om organisaties die kritisch zijn voor Facebook te linken aan vermeende schimmige intenties van Soros.

‘Ik wou dat ik niet zo veel vijanden had’, zei Soros deze week aan de Britse zakenkrant Financial Times, die hem vanwege de waarden die hij uitdraagt tot Person of the Year uitriep. ‘Ik zie het als een indicatie dat ik toch iets juist doe.’

De ferventste anti-Sorosgevoelens woeden in zijn geboorteland Hongarije, waar premier Orbán Soros heeft uitgekozen als dé vijand van zijn ‘illiberale democratie’. Orban voerde een affichecampagne in het straatbeeld (een lachende Soros kreeg het bijschrift ‘zorg dat Soros niet het laatst lacht’), hield een soort Soros-referendum en gaf een antimigratiewet de naam ‘Stop Soros’ mee.

Begin deze maand pestte Orbán de Central European University het land uit. Die universiteit, opgericht en gefinancierd door Soros, levert Hongaarse en Amerikaanse diploma’s af en geldt als een baken van pluralisme in Boedapest. Maar de CEU kreeg geen nieuwe vergunning en wijkt na meer dan 25 jaar uit naar Wenen. Het is de eerste keer dat een EU-lidstaat een academische instelling buitenduwt.

©REUTERS

Eerder dwong Orbán ook al de lokale vestiging van de stichting Open Society Foundations (OSF) tot sluiting, een voorbeeld dat gevolgd werd door Poetin en Erdogan. OSF is de filantropische organisatie die Soros in 1984 oprichtte met als missie om, vooral via het verstrekken van beurzen, een vrije en transparante maatschappij te bevorderen. Sindsdien gaf de groep, met 1.800 medewerkers - de regering-Orbán spreekt van ‘huurlingen’ - in 37 landen al bijna 15 miljard dollar uit.

‘Het draait om macht’, zegt Heather Grabbe, de directrice van de Brusselse vestiging van OSF, in haar kantoor in de Europese wijk. ‘George Soros financiert mensen die machtsstructuren ter discussie stellen en ter verantwoording roepen. Machthebbers hebben niet graag dat iemand hun burgers redenen geeft om hen te bekritiseren. Als buitenstaander met veel geld is Soros de perfecte haatfiguur. Ze projecteren er de klassieke samenzweringstheorie op van een schaduwnetwerk van elitemensen, vooral joden, die aan alle knopjes van de wereld draaien.’

Esperanto

Er is de mythe George Soros en er is de mens George Soros. Die laatste werd geboren in 1930 in Boedapest als Giorgy Schwartz. Hij groeide op in een welgestelde Joodse familie, die met valse papieren de bezetting overleefde nadat de nazi’s Hongarije in 1944 waren binnengevallen. De 14-jarige Soros ging noodgedwongen wonen bij een peetvader die voor de staat werkte en inventarissen maakte van in beslag genomen Joodse eigendommen. Het leidde tot de hardnekkig maar valse theorie dat Soros als jonge tiener zou hebben gecollaboreerd, waardoor hij op sociale media tot vandaag een nazi wordt genoemd.

Soros’ globalistische wereldvisie komt van thuis uit: zijn vader Tivadar was een van de bezielers van de wereldtaal Esperanto - Soros betekent ‘zal vliegen’ in Esperanto. Na de oorlog vertrok Soros uit communistisch Hongarije om te studeren aan de Londen School of Economics, waar hij les volgt bij de filosoof Karel Popper. Diens boek ‘The Open Society and its Enemies’ oefent zo’n grote invloed op hem uit dat Soros er later zijn organisatie naar vernoemt.

Zijn fortuin - door het Amerikaanse zakenmagazine Forbes geschat op 8,3 miljard dollar - verdiende Soros op Wall Street. Daar bekwaamde hij zich in arbitrage, de kunst van het winst puren uit kleine prijsverschillen, en ontpopte zich via zijn Quantum Fund tot een van de meest legendarische hefboomfondsmanagers ooit. Die reputatie culmineerde op 16 september 1992, op de financiële markten bekend als Black Wednesday, toen Soros met succes speculeerde tegen het Britse pond. Het leverde hem 1 miljard dollar op, terwijl de Bank of England zich genoodzaakt zag het pond te devalueren.

In de jaren zeventig al legde Soros de kiemen voor zijn filantropische netwerk door in volle apartheid buitenlandse studiebeurzen uit te delen aan zwarte Zuid-Afrikanen. Na de val van het communisme verlegde hij zijn focus naar Oost-Europa, waar hij een opgroeiende generatie wil blootstellen aan een democratisch en liberaal gedachtegoed. Een van ontvangers van een Soros-beurs in die tijd? Viktor Orbán. In 2004 manifesteerde hij zich voor het eerst in de VS door ruim 15 miljoen dollar te investeren in een poging om George W. Bush van een tweede verkiezingsoverwinning te houden. In 2016 was hij een van de grootste sponsoren van Hillary Clinton.

Met zijn onverbloemde steun aan de progressieve zaak groeiden gaandeweg de complottheorieën aan de rechterkant. In Roemenië beweerde een tv-presentator in 2016 dat Soros honden betaalde om te protesteren tegen hervormingen. Begin dit jaar zou Soros 300 dollar cash hebben gegeven aan iedereen die meestapte in de March for Our Lives, de actie tegen wapengeweld in Washington. Zwarte footballers die knielen voor het volkslied? Soros. Verzet tegen de van aanranding beschuldigde opperrechter Brett Kavanaugh in de VS? Soros.

‘Al eeuwen waarschuwen samenzweerders ons voor een geheime kliek insiders die de financiële macht hebben om wereldgebeurtenissen te sturen. Hun doel is een wereldregering installeren om hun macht en rijkdom in stand te houden. Het is belangrijk voor complotten dat je er een naam op kan kleven, want de duivel zit in de details. Soros past perfect in dat stereotype’, zegt Robert Goldberg, historicus aan de universiteit van Utah.

President bij het ontbijt

Het lijdt geen twijfel dat Soros door zijn fortuin en door de keuzes die hij maakt bijzonder invloedrijk is. In een interview in 1994 schepte hij op over het gemak waarmee hij regeringsleiders te spreken krijgt. ‘Ik doe een president bij het ontbijt en een andere bij de lunch’, zei hij. Mudde: ‘Iedereen die zich zorgen maakt over de disproportionele rol van rijke mensen in de politiek moet zich zorgen maken over Soros. Maar dan ook over de broers Koch, over de farma-industrie, enzovoort.’

Invloed uitoefenen gebeurt onder meer vanuit Brussel, waar acht van de twintig medewerkers van Open Society Foundations als lobbyist geregistreerd staan. ‘Ja, wij lobbyen bij de Europese Unie’, zegt Grabbe. ‘Er is niets mis met lobbyen als je dat voor een goede zaak doet. Het idee dat het slecht zou zijn dat een mensenrechtenorganisatie een vertegenwoordiging heeft bij een cruciale internationale instelling als de EU zou ik zo heftig mogelijk willen bestrijden.’

Van de 15 miljard dollar die OSF de voorbije dertig jaar uitgaf, is geen cent gegaan naar de mensen die de Middellandse Zee of Mexico oversteken, benadrukt Grabbe. ‘Uiteraard betalen we geen boten. We sponsoren wel, en met veel trots zelfs, organisaties die vechten voor de rechten van migranten en die asielzoekers beschermen tegen geweld en discriminatie’, zegt de Britse, die vroeger onder meer voor Europees Commissaris Olli Rehn werkte, toen die belast was met de uitbreiding van de EU.

‘Een open maatschappij is een maatschappij waarin niemand een monopolie heeft op de waarheid. Vrijheid van meningsuiting. Pluralisme. Een stem voor gemarginaliseerden. Gelijkheid en bescherming van minderheden’, zegt Grabbe. ‘Dat was allemaal niet controversieel. In de jaren negentig en het daaropvolgende decennium was deze liberale wereldvisie wijdverspreid. Nu wordt ze in vraag gesteld, en daarin zijn Soros en wij verwikkeld geraakt. Dat gevecht hebben we niet opgezocht, maar het zijn wel de waarden waar we voor staan.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect