Advertentie
analyse

Groenen en liberalen bepalen wie Duits kanselier wordt

Voor de groenen is de SPD de geprefereerde partner, maar de partij van kanselierskandidate Annalena Baerbock liet al verstaan dat ze ook met de CDU/CSU 'hun doel kunnen bereiken' ©AFP

De SPD heeft de Duitse verkiezingen gewonnen. Dat betekent niet meteen dat de partij ook de nieuwe regering zal leiden. De groenen en de liberalen hebben de sleutels van de formatie in handen.

'De kiezers hebben zich zeer duidelijk uitgesproken en willen dat wij de volgende regering vormen', zei Olaf Scholz, het boegbeeld van de SPD, maandagochtend op het hoofdkwartier van zijn partij. Hij werd door de achterban opgewacht als de held die de sociaaldemocraten naar een zeldzame verkiezingszege loodste. Met 25,7 procent werd de SPD de grootste in de Bondsdag.

Scholz sprak na een spannende verkiezingsnacht, waarbij zijn partij aanvankelijk nek aan nek stond met de CDU/CSU van Armin Laschet. De christendemocraten moesten zich echter tevredenstellen met 24,1 procent, hun slechtste resultaat ooit. In vergelijking met vier jaar geleden, toen de CDU/CSU ook al een dieptepunt bereikte, verloor ze nog eens zo'n 9 procentpunten.

We zullen alles doen om een regering onder leiding van CDU/CSU op te zetten.
Armin Laschet
Kopman CDU/CSU

Als lijsttrekker van de grootste partij claimt Scholz niet verrassend het kanselierschap. Maar zijn rivaal Laschet weigert de handdoek in de ring te gooien. 'Met dit resultaat kunnen we niet tevreden zijn', zei hij. Om er in een adem aan toe te voegen dat hij tot het uiterste zal gaan om een linkse regering te blokkeren. 'We zullen alles doen om een regering onder leiding van CDU/CSU op te zetten.'

Helmut Schmidt

Het is uitzonderlijk, maar niet onmogelijk om als tweede partij in de Bondsdag de bondskanselier te leveren. SPD-coryfee Helmut Schmidt bijvoorbeeld slaagde er in 1976 en 1980 in kanselier te blijven, ook al was de CDU/CSU de grootste partij. Tijdens de campagne had zowel de SPD als de CDU/CSU dat scenario al naar voren geschoven voor het geval ze op de tweede plek zouden eindigen.

Het zal erom draaien wie de komende weken een meerderheid vindt in de Bondsdag. En daarvoor kijken Scholz en Laschet naar de groenen van Bündnis 90/Die Grünen en de liberale FDP. Beide partijen boekten zondag winst en zijn respectievelijk derde en vierde partij. In theorie kunnen de SPD en de CDU/CSU nog samen in een 'grote coalitie' stappen, maar die formule is helemaal uitgeleefd.

De SPD en de CDU/CSU kunnen nog samen in een 'grote coalitie' stappen, maar die formule is helemaal uitgeleefd.

Grof samengevat hebben de groenen en de liberalen de sleutels van de nieuwe regering in handen. Zij kunnen bepalen of ze met Scholz in zee gaan of de voorkeur geven aan Laschet. Voor de groenen is de SPD de geprefereerde partner, maar kopstuk Robert Habeck zei al dat ze ook met de CDU/CSU 'hun doel kunnen bereiken'. FDP-leider Christian Lindner heeft sowieso een voorkeur voor de christendemocraten, maar hij sluit de deur niet voor de SPD.

Verkeerslichtcoalitie

Tijdens de 'Elefantenrunde', het afsluitende kopstukkendebat van de verkiezingsdag, suggereerde Lindner zondagavond dat de FDP en de groenen eerst onderling moeten praten. Op basis van die gesprekken kan dan bekeken worden of er een 'Jamaica-coalitie' met de CDU/CSU komt of een 'verkeerslichtcoalitie' met de SPD. Het kan een manier zijn om druk te zetten op de grote partijen.

De CDU/CSU heeft de boodschap gekregen dat ze niet meer in de regering moet zitten.
Olaf Scholz
Kandidaat-kanselier SPD

Scholz zei maandag dat de kiezers een 'duidelijk mandaat' hebben gegeven voor een verkeerslichtcoalitie met de groenen en de liberalen. En hij riep de christendemocraten op voor de oppositie te kiezen. 'De CDU/CSU heeft niet alleen stemmen verloren, maar kreeg van de burgers ook de boodschap dat ze niet meer in de regering moet zitten', zei Scholz.

Laschet liet echter al doorschemeren dat hij bereid is een prijs te betalen om het kanselierschap in de wacht te slepen. 'In de Jamaica-coalitie moet elke partij kunnen uitvoeren wat ze haar kiezers heeft beloofd', zei hij in het kopstukkendebat. Dat klonk alsof hij mee wilde stappen in het ambitieuze klimaatbeleid waarmee de groenen naar de kiezer waren getrokken.

Klimaatbeleid

De groenen komen echter enigszins verzwakt aan de onderhandelingstafel, want ze wisten na de overstromingen van juli de aandacht voor het klimaatbeleid niet te verzilveren. De partij haalde met 14,8 procent wel het beste resultaat ooit, maar de verwachtingen lagen een pak hoger. In het voorjaar leek lijsttrekker Annalena Baerbock af te stevenen op het kanselierschap.

Het is de vraag of de liberalen over hun aversie tegen de groene klimaatagenda heen kunnen. Na de verkiezingen van 2017 waren er al onderhandelingen met de CDU/CSU en de groenen over een Jamaica-coalitie. Maar Lindner blies die op omdat hij naar eigen zeggen werd uitgesloten uit het onderonsje van christendemocraten en groenen.

Lindner kreeg toen de volle laag omdat hij zijn eigenbelang had laten voorgaan op 's lands belang. In het kopstukkendebat zondagavond liet hij verstaan dat hij ditmaal niet meer vroegtijdig de stekker eruit zal trekken. 'Democratische partijen moeten elkaar nooit uitsluiten voor gesprekken.' De FDP wil daar wel wat voor terug en heeft haar zinnen gezet op het ministerie van Financiën.

Linkse belastingregering

Die eis komt zeker naar boven in de gesprekken met Scholz. De liberalen willen vermijden dat ze vast raken in een linkse belastingregering. Met de minister van Financiën hebben ze de regie in handen. De FDP zal van Scholz ook garanties vragen dat de linkervleugel van de SPD - die zich tijdens de campagne opvallend koest hield - niet plotseling op de barricades gaat staan met een radicaal eisenpakket.

'Duitsland gaat de Nederlandse kant op (met politieke versplintering)', tweette Duncan Robinson, de Europacorrespondent van The Economist zondagavond. Dat was wat kort door de bocht. De nieuwe Bondsdag telt inderdaad een nieuwe partij: de SSW, die de belangen van de Deense minderheid in de deelstaat Sleeswijk-Holstein vertegenwoordigt, haalde een zetel.

Angela Merkel zal geen nieuwjaarstoespraak meer houden.
Olaf Scholz
Kandidaat-kanselier SPD

Daarmee telt het halfrond zeven fracties. Opvallend is dat de extremistische partijen op rechts en links zondag verlies boekten. De Linke zakte zelfs onder de kiesdrempel van 5 procent, maar behoudt door een achterpoortje toch nog zetels. De radicaal-rechtse AfD zakt nationaal naar ruim 10 procent, maar scoorde sterk in het oosten van het land. In de deelstaat Thüringen werd de AfD zelfs de grootste partij.

Zowel Die Linke als de AfD komt niet in aanmerking voor regeringsdeelname. Maar dat maakt de formatie er niet makkelijker op. Vier jaar geleden duurde het al een dik half jaar voor er een akkoord was. Dat mag niet meer gebeuren, zeiden Scholz en Laschet zondag. Scholz legde de deadline op Kerstmis en besloot: 'Angela Merkel zal geen nieuwjaarstoespraak meer houden.'

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud