reportage

Hongaren in verzet tegen staatsgreep op media

©EPA

De Hongaarse persvrijheid brokkelt jaar na jaar af. Maar terwijl trawanten van premier Orbán kritische media opkopen, beginnen burgers zelfgemaakte oppositiekrantjes te verspreiden. ‘De sociale controle schrikt zeker af.’

Zodra János L. László een krantje in de bus duwt, begint achter ieder hek in het Hongaarse dorpje Erdökertes een hond te blaffen. De brievenbussen hangen pal langs de straat, maar desondanks doen sommige viervoeters door de spijlen heen een woedende uitval naar zijn hand. Samen met oud-journalist György Szarvas en de dochter van een vriendin verdeelt László ‘Print het zelf’, een wekelijkse samenvatting van nieuws uit de Hongaarse oppositiemedia.

Het is rustig op straat, maar als ze iemand zien lopen, stappen ze daar ook op af. ‘Alstublieft, een oppositiekrant.’ Twee keer weigert iemand. Anderen reageren juist met een enthousiast ‘geweldig’. De meesten lezen de voorpagina en stoppen het krantje daarna zorgvuldig weg.

Dorpelingen leven in een nieuwsbubbel van regeringsgezinde media die vooral berichten hoe goed het met het land gaat en hoe gevaarlijk vluchtelingen zijn.

In 2010 leidde de Hongaarse mediawet internationaal tot veel commotie. Die wet maakte het mogelijk om kranten een maximale boete van zo’n 83.000 euro op te leggen, bijvoorbeeld als ze zich niet houden aan de verplichting om ‘gebalanceerd nieuws’ over Hongarije te brengen of iets schrijven dat haat opwekt tegen minderheden of tegen de Hongaarse meerderheid. Tv-stations riskeren boetes van 165.000 tot 650.000 euro en kunnen theoretisch zelfs hun licentie kwijtraken.

Ook journalisten lopen persoonlijk risico’s op hoge boetes. Zo eiste het staatspersbureau MTI ooit een schadevergoeding van dik 30.000 euro van een journalist die het persbureau ervan beschuldigde te liegen. Dat alleen al de dreiging van zulke straffen haar effect heeft, is onmiskenbaar. Bij een recente enquête onder journalisten gaf 33 procent toe vorig jaar een verhaal niet gepubliceerd te hebben vanwege mogelijke negatieve gevolgen, 28 procent zei af en toe zelfcensuur toe te passen.

Maar wat nog veel grotere gevolgen voor de informatievoorziening en de pluriformiteit dan de mediawet heeft, is de enorme verschraling van het medialandschap. Dat wordt gedomineerd door aan de regering gelieerde media. Bij de staats-tv en -radio heerst een strenge interne censuur en veel oorspronkelijk onafhankelijke media, waaronder de belangrijkste economische kranten, de commerciële zender TV2 en alle regionale dagbladen, zijn opgekocht door zakenlieden die goede banden onderhouden met premier Viktor Orbán.

De populaire nieuwswebsite Origo veranderde zo in luttele weken in een website die uitsluitend de regeringsvisie vertegenwoordigt. De grootste oppositiekrant Népszabadság werd in 2016 simpelweg gesloten toen Lörinc Mészáros, een goede vriend van Orbán, de uitgeverij van het blad had opgekocht.

Zelf krant afdrukken

Gelijktijdig met Népszabadság werd Mészáros eigenaar van een reeks regionale dagbladen, een belangrijke nieuwsbron in de provinciesteden. Ze werden letterlijk gelijkgeschakeld: kritische lokale journalisten werden ontslagen en de inhoud komt van één centrale redactie. Een West- of Oost-Hongaarse krant, het maakt nauwelijks uit.

Atlatszo, een website gespecialiseerd in onderzoeksjournalistiek, berekende onlangs dat regeringsgezinde media dagelijks 59 procent van de bevolking bereiken, terwijl slechts 21 procent van de Hongaren oppositiemedia onder ogen krijgt.

Print het zelf is een poging om die verschraling het hoofd te bieden. László nam afgelopen augustus het initiatief tot het weekblaadje, dat mensen van het internet kunnen downloaden om het in eigen omgeving te verspreiden. Er zijn inmiddels 50 georganiseerde verspreidingsgroepen, maar ook veel mensen die wekelijks een paar exemplaren printen. ‘Twee lezers hebben speciaal daarom een printer gekocht’, vertelt László. Hij schat de wekelijkse oplage tussen 5.000 en 10.000 exemplaren.

Dorpelingen leven in een nieuwsbubbel van regeringsgezinde media die vooral berichten hoe goed het met het land gaat en hoe gevaarlijk vluchtelingen zijn.

De opening van het nieuwste nummer: ‘Een kwart van het land bedreigd door armoede’. Verderop een bericht dat premier Orbán de populairste, en behoorlijk kritische, Hongaarse tv-zender RTL met Russisch geld had willen kopen. Het krantje is niet meer dan een dubbelgevouwen blad papier dat herinneringen oproept aan de samizdat, verboden literatuur die in de communistische tijd illegaal werd gedrukt en verspreid.

Niet dat de inhoud van Print het zelf verboden is. Hongarije heeft persvrijheid, in die zin dat oppositiemedia kunnen schrijven wat ze willen. En dat gebeurt ook, vooral op het internet. Daar stellen onderzoeksjournalisten en commentatoren zaken als corruptie, slechte gezondheidszorg en armoede regelmatig aan de kaak. Alleen: die informatie dringt nauwelijks door tot het platteland.

Dorpelingen leven in een nieuwsbubbel van regeringsgezinde media die vooral berichten hoe goed het met het land gaat en hoe gevaarlijk vluchtelingen zijn. Die mensen kiezen daar niet per se voor, maar er is een gebrek aan vrije mediakeuze. Kranten zijn in de meeste dorpswinkels niet te koop. De vergrijsde plattelandsbevolking kijkt vooral kabel-tv en veel lokale providers weigeren kritische zenders in hun pakket op te nemen. RTL is de enige uitzondering. Pogingen om die razend populaire zender te weren, leidden tot veel klachten.

Het internetgebruik is beperkt en als ze al toegang tot het net hebben, zitten mensen vooral op Facebook, waar het volgen en delen van kritische pagina’s niet zonder risico is. Er zijn al ambtenaren ontslagen omdat ze iets hadden geliket wat hun chef niet aanstond. In een dorp, waar de burgemeester over de verdeling van de baantjes in de publieke sector beslist, is het riskant om de autoriteiten tegen je in het harnas te jagen. Sociale controle, online of offline, is ook een probleem voor Print het zelf, erkent László. ‘In een dorp weet iedereen al snel wie zo'n blad verspreidt. Dat schrikt zeker af.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud