reportage

In Zweden, waar iedereen op café mag en ze zich geen zorgen maken

In het Zweedse Malmö blijven de terrasjes overvol zitten. ©Carsten Snejbjerg

Eerst werd Zweden overal verguisd door zijn te losse aanpak van het virus, nu noemt de Wereldgezondheidsorganisatie het een model voor de exitstrategie. Hoe kan een land waar de cafés nog overvol zitten een voorbeeld voor de wereld zijn? Wij zochten het uit in Malmö.

Zelden smaakte een pint beter dan vorige vrijdag. Na zeven weken lockdown in België en een tussenstop in Kopenhagen was ik net de befaamde Öresund-brug overgereden die Denemarken met Zweden verbindt. Eerst lijkt Malmö even uitgestorven als de rest van Europa. Maar als ik Lilla Torg, het mooie centrale plein in de stad op stap, voelt het alsof ik op een andere planeet beland ben.

Overal staan terrasjes opgesteld, waar Zweden met zonnebrillen het einde van hun werkdag vieren in de felle Scandinavische zon. Met honderden troepen ze samen. Ze drinken bier, champagne of cocktails, zwaaien naar vrienden en bestellen borrelhapjes. De terrasbranders die overal staan, zijn niet nodig. Dit is T-shirtweer. Je waant je zo op de Oude Markt in Leuven, het Brusselse Sint-Katelijneplein of de Gentse Vrijdagmarkt op een zonnige lentedag.

Zo ging het er vorige vrijdag aan toe in Malmö.

Maar vanaf de tweede slok begint het bier bitterder te smaken. Op 5 meter rond mij zitten zeker nog vier andere mensen. Nergens is een mondmasker te bespeuren. Het personeel achter de bar heeft geen handschoenen aan of wast de handen niet tussen het inschenken van de glazen. En dat in een land waar al meer dan 2.650 coronadoden te betreuren zijn.

Mustafa Redzep, de eigenaar van deze bar, probeert me gerust te stellen. ‘We volgen de regels van de overheid op: de tafels en stoelen staan minstens 2 meter uit elkaar, we wijzen gasten telkens zelf een plaatsje toe, en niemand mag komen bestellen aan de bar of er blijven hangen. Ik heb mijn capaciteit met 35 procent teruggeschroefd.’

Met enige moeite is te merken dat er wat afstand tussen de barstoelen is, maar de hoeveelheid mensen die op deze terrassen aan het aperitieven is, neemt de bittere smaak niet weg. Wie zegt dat hier geen superverspreiders tussen zitten zoals de barman in het Oostenrijkse Ischgl, die een deel van Europa met het coronavirus opzadelde?

Zweden gaat voor groepsimmuniteit, al mag dat woord niet meer gebruikt worden. ©Carsten Snejbjerg

Zweden koos van bij de aanvang radicaal voor een eigenzinnige aanpak van de crisis. De winkels, bedrijven, horeca en meeste scholen bleven open, de Zweden mogen zich verplaatsen waar ze willen en de grenzen zijn, in tegenstelling tot die van de Scandinavische buurlanden, niet gesloten. De strijd tegen het coronavirus wordt er gevoerd met enkele basisregels: de handen wassen, een armlengte afstand houden en binnenblijven als je symptomen hebt.

Dat leverde wereldwijd verwondering en kritiek op, zeker toen bleek dat Zweden het beduidend slechter deed dan zijn buurlanden. Maar woensdag zei Mike Ryan, een topexpert van de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO), dat andere landen ‘lessen kunnen leren’ van Zweden. ‘Het land deed een beroep op het burgerschap van zijn bevolking om afstand te houden en zichzelf te reguleren. Daarom is Zweden een model als we naar een samenleving zonder lockdowns moeten evolueren.’

‘Soms denk ik: weet onze regering iets wat de rest van de wereld niet weet? Maar wij vertrouwen gewoon de wetenschappers die de overheid adviseren’, zegt Redzep, die toevoegt dat dat loont. ‘Hoewel de terrassen hier al enkele weken drukbezet zijn, zijn onze curves nog niet echt aan het stijgen.’

In de zuidelijke provincie Skåne zijn tot nu slechts 70 doden gevallen. Al beseft Redzep dat het te vroeg is om victorie te kraaien. ‘De piek van het aantal besmettingen komt in het zuiden naar verwachting pas over twee of drie weken.’

Vindt hij het niet vreemd dat in Kopenhagen, 25 kilometer verderop, wel alles dicht is, met als resultaat dat het aantal doden per inwoner er drie keer lager ligt dan hier? ‘Je kan dat pas over een jaar echt vergelijken. Denemarken is nu begonnen met zijn exitstrategie. Misschien krijgt het een nieuwe piek.’

Helpt het als ik vijf weken moet binnenblijven? Als ik heel gevoelig voor het virus blijk en zwaar ziek word, maakt het dan uit of ik het nu niet krijg maar over vier maanden wel?
Jesper Langebro
Financieel directeur

Het Zweedse beleid is voor een groot deel uitgewerkt door de staatsepidemioloog Anders Tegnell. Aanvankelijk viel het woord groepsimmuniteit, maar door de slechte bijklank is dat al even uit het discours verdwenen. De redenering van Tegnell is wel dat een beleid op de lange termijn gebaseerd moet zijn. Het virus blijft nog minstens een jaar onder ons, en dan is een korte lockdown volgens hem niet de juiste oplossing.

Net als in de rest van Europa wordt er alles aan gedaan om de ziekenhuizen niet te overbelasten. De capaciteit op intensieve zorg werd ongeveer verdubbeld tot 1.072 bedden. Die is nog niet bereikt, al zouden al patiënten uit de zwaarst getroffen regio’s overgebracht worden naar andere ziekenhuizen.

 Hier aan de bar in Malmö wordt dat beleid verdedigd. Zoals door Jesper Langebro. De financieel directeur van een grote internationale Zweedse groep geniet samen met zijn vriendin van een glas champagne. Hij vuurt vragen op ons af: ‘Is jullie strategie dan zoveel beter? Wat als blijkt dat na deze eerste uitbraak minder dan 10 procent van je bevolking immuun is? Waarop ben je dan aan het wachten? Op het vaccin? Hoelang zal dat duren: nog anderhalf jaar in het allerbeste geval?’

‘We zijn misschien relatief zwaarder getroffen dan onze buurlanden, maar doen het niet slechter dan de rest van Europa, waar je bij wijze van spreken blij mag zijn als je je hond een half uur mag uitlaten,’ zegt Langebro.

Al geeft hij toe dat vergelijkingen met andere landen zinloos zijn. ‘We hebben kleinere families, zijn minder fysiek in onze begroetingen, komen niet zo vaak samen in grotere groepen, en leven in dit uitgestrekt land ver van elkaar.’ Zweden voerde bovendien minder besmettingen in uit Italië en Oostenrijk, omdat veel families in eigen land gaan skiën.

15
Groepsimmuniteit
In Stockholm zou intussen 15 tot 20 procent van de bevolking immuun zijn.

Langebro maakt zich duidelijk geen zorgen om tussen al die feestende jongeren zijn glas champagne te drinken. ‘Natuurlijk wil ik niet ziek worden. Maar zal het mij helpen als ik vijf weken moet binnenblijven? Daarna moet ik toch weer buitenkomen. Als ik heel gevoelig voor het virus blijk en zwaar ziek word, maakt het dan uit of ik het nu krijg of over vier maanden? Het enige wat echt telt, is de capaciteit van de ziekenhuizen vrijwaren, en dat is ons tot nu gelukt.’

Is hij als zakenman niet bang dat de Zweden als een soort paria’s lang niet welkom zullen zijn in het buitenland? ‘Dat kan, maar ook het omgekeerde kan. Misschien mogen wij als een van de eersten reizen, omdat we zo’n hoge immuniteit opgebouwd hebben, en ligt de crisis hier eerder achter de rug dan in de rest van de wereld.’

Volgens Tegnell heeft in de regio rond Stockholm al 15 tot 20 procent van de bevolking immuniteit opgebouwd. In België gaat het volgens de eerste studies om zo’n 4 procent. Voor Tegnell toont dat aan dat Zweden veel beter opgewassen is tegen een eventuele nieuwe golf van besmettingen later dit jaar.

Toch neemt hier en daar ook de kritiek op de regering toe, zeker in het zwaarder getroffen Stockholm. De stad heeft het harder te verduren dan de regio rond Malmö, omdat de schoolvakanties daar een week later vielen dan in het zuiden, dat zo aan de besmettingen uit Italië en Oostenrijk ontsnapte. Vooral rust- en verzorgingscentra zijn zwaar geraakt in Stockholm: driekwart telt besmettingen.

De Vlaamse epidemiologe Nele Brusselaers, die werkt als docent aan het prestigieuze Karolinska Instituut in Stockholm, is een van de zeldzame leden uit de Zweedse academische wereld die haar stem verheft tegen het regeringsbeleid. ‘Je ziet hier de ene blunder na de andere. De regering zegt al drie weken dat de piek in Stockholm bereikt is, en de cijfers blijven stijgen.’

Volgens Brusselaers en enkele van haar collega’s ligt het aantal doden de voorbije weken ongeveer 50 procent per dag hoger dan officieel gemeld. Ze wijst naar vertragingen in de rapportering. ‘En in vergelijking met België lijken de cijfers voor heel het land mee te vallen. Maar het is eerlijker alleen de vergelijking te maken met een verstedelijkt gebied als Stockholm, dat 1.000 doden telt op ongeveer 2 miljoen inwoners.’

Ze laten de mensen hier letterlijk stikken.
Nele Brusselaers
Vlaamse epidemiologe in Stockholm

Het stoort haar vooral hoe weinig het beleid rekening houdt met de zwakkeren en de ouderen. ‘Zweden telde voor de crisis het op een na laagste aantal bedden op intensieve zorg per bewoner van West-Europa. Dat is nu verdubbeld, maar veel mensen worden tegengehouden door de triage en raken nooit op die afdeling. Bij oudere besmette patiënten wordt vaak meteen palliatieve zorg toegediend. Ze krijgen morfine, wat de ademhaling nog bemoeilijkt. Ze laten de mensen hier letterlijk stikken.’


Brusselaers vertelt hoe ze gefotografeerd wordt als ze in Stockholm op straat komt met een mondmasker aan. Zo uitzonderlijk is dat in het straatbeeld. ‘Je wordt als een paniekzaaier beschouwd als je de Zweden erop wijst dat al meer dan 100 kinderen jonger dan 10 bevestigd besmet zijn. Ook hier zijn al twintigers en dertigers gestorven aan het virus, alleen komt dat 
veel minder onder de aandacht.’

De Zweedse regering schermt de kritiek af met het argument dat de grondwet geen echte lockdown mogelijk maakt. Ze heeft intussen wel wetgevend werk klaar om in te kunnen grijpen als de situatie uit de hand loopt. ‘Maar dan is het natuurlijk te laat’, zegt Brusselaers. ‘Want de effecten van zo’n lockdown zie je pas drie of vier weken later. De mensen die over drie weken zullen sterven, zijn nu al besmet.’


In de strategie van groepsimmuniteit gelooft de Vlaamse arts niet. ‘Stel dat je 50 procent beoogt. In Stockholm moeten dan 500.000 mensen besmet raken met het virus. Als je ervan uitgaat dat 1 procent aan de ziekte sterft, kom je in de stad alleen al aan 5.000 doden. En dan weten we nog niet of en hoelang je effectief immuun bent na een besmetting.’

Hoewel de kans reëel is dat de besmettingsgolf uit Stockholm naar het zuiden overwaait, liggen ze er daar voorlopig niet wakker van. Dat blijkt als we het stadscentrum van Malmö inruilen voor Ljunghusen, een dure residentiële buurt zo’n 20 kilometer buiten de stad.

Kinderen fietsen naar school, mensen kuieren over het strand, het golfterrein met zicht op de Baltische Zee wordt druk bespeeld. In alle winkels en restaurants staan flesjes handgel ter beschikking en bij de bakker moet je langs een aparte uitgang naar buiten, maar voor de rest gaat het leven er zijn gang. Het drukke caféleven in Malmö vinden ze ook hier overdreven, maar een koffietje drinken op een terras blijven ze met plezier doen.

Ook Sven van Dijkman, een uit Nederland afkomstige consultant die al tientallen jaren in de buurt woont. ‘Met 20 procent van de maatregelen bereiken wij hier 80 procent van jullie resultaat. Het verschil is dat wij de ziekte meer verspreid over de tijd laten uitbreken. Geen enkel regeringsbeleid is zeker: wij gokken dus net als de rest van de wereld, alleen op een andere manier.’

Volgens Van Dijkman kon Zweden het zich economisch permitteren wat meer risico’s te nemen. ‘De begroting is op orde, en de economische terugval zal door het openhouden van de bedrijven beter meevallen dan elders. En Zweden zit niet in de eurozone, zodat het zich kan permitteren zich hier al devaluerend door te slaan, mocht het toch zwaar fout lopen.’

We hebben een van de hoogste zelfmoordcijfers ter wereld. Als we mensen zouden beginnen op te sluiten in hun huis, heeft dat zware gevolgen.
Lotta Ranert
Consultant

Ook Lotta Ranert, die een start-up runt in de voedingsbranche, maakt zich voorlopig geen zorgen. Net als de meesten van haar werknemers is ze deeltijds tijdelijk werkloos, waarbij de overheid 90 procent van het loon betaalt. ‘Alles gaat vlot. Je vult online een formulier in en twee dagen later staat het geld op je rekening.’

‘Net door zulke maatregelen voelen wij ons niet in de steek gelaten door de regering, en geven wij alle vertrouwen aan het beleid’, zegt Ranert. ‘Het mag vreemd klinken: maar ik voel mij heel veilig, en de meeste mensen rond mij ook. In de grond gaat het erom hoe je met angst omgaat. Elk jaar sterven hier 90.000 mensen. Nu zitten we aan iets meer dan 2.000 door deze crisis.’

Volgens Ranert heeft de Zweedse regering rekening gehouden met de mentale gezondheid van de bevolking. ‘We hebben een van de hoogste zelfmoordcijfers ter wereld. Als we mensen zouden beginnen op te sluiten in hun huis, heeft dat zware gevolgen. Ik vind het goed dat we daar rekening mee houden.’

Maar wat als de losse maatregelen er over een maand toe leiden dat ook in deze lieflijke voorstad van Malmö de capaciteit van de ziekenhuizen nauwelijks voldoet en er honderden doden vallen? ‘Dan zullen we ons beleid moeten herzien,’ is het laconieke antwoord. ‘Intussen wassen we onze handen, houden we afstand en volgen we braaf wat de regering ons voorspiegelt. Waarom zouden wij het beter weten dan de wetenschappers die haar adviseren?’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud