Koen Lenaerts: ‘Onze rechtspraak wordt niet op Mars gemaakt'

©anthony Dehez

Als president van het Europees Hof is hij de belangrijkste Belg in de Europese Unie. Toch voelt hij zich nog elk weekend als een student in de blok. Ontbijt met De Tijd.

Hij mag dan niet zo bekend zijn bij het grote publiek, hij is niet minder belangrijk dan Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker en Europees president Donald Tusk. Puur hiërarchisch is de president van het Europees Hof van Justitie hun evenknie. Ook hij heeft rechtstreekse contacten met premiers en presidenten van Europese landen. ‘Gisteren had ik de Kroatische premier op bezoek. Hij wilde zich informeren over de recente rechtspraak rond asiel en migratie. Een heel aimabele en intelligente man, ook een jurist trouwens.’

Ontbijt met De Tijd

Luxemburg, 9 uur, op het terras van de kantine van het Europees Hof van Justitie.

Met Koen Lenaerts praten we over Europa, hete aardappels en het belang van intensief luisteren.

Koen Lenaerts (63) ontvangt ons op het terras van de kantine van het Europees Hof in Luxemburg. ‘Dankzij jullie leer ik weer eens iets nieuws kennen. Hier buiten heb ik nog nooit gezeten. Ontbijten doe ik doorgaans thuis, in alle vroegte. En als ik werklunches heb, zijn die vaak formeel.’ Rond ons gonst het van de bouwactiviteit. De Europese wijk van Luxemburg, met onder meer ook de zetels van de Europese Investeringsbank, de Rekenkamer en afdelingen van het Parlement en de Commissie, is in volle transitie. ‘Het fijne is dat ze er geen saaie kantoorwijk van maken. Er is ook plaats voor kunstcentra en woningen. In zekere zin willen ze de fouten van de Europese wijk in Brussel vermijden.’

Lenaerts woont in Luxemburg, maar reist vooral toch Europa rond. Morgen moet hij naar Brussel, dan vliegt hij naar Napels voor een toespraak. De dag nadien moet hij weer in Luxemburg zijn om een delegatie uit Zweden te ontvangen. ‘Je kan mijn job vergelijken met die van een CEO van een Europees bedrijf. Alleen maken wij geen winst. Onze corebusiness is de rechtspraak.’

Als president van het Europees Hof heeft de Belg 2.300 werknemers en 700 onderaannemers in dienst. Hij leidt 90 magistraten en beheert een jaarlijkse begroting van 430 miljoen euro. ‘We werken in 24 talen en staan aan de spits van een moderne justitie: 80 procent van ons werk is gedigitaliseerd,’ zegt Lenaerts trots. Behalve Nederlands, Frans, Engels en Duits spreekt hij ook Spaans. En hij verstaat Italiaans en Portugees. De interne werktaal van het Hof is Frans maar een zaak kan ingeleid worden in elke officiële taal van de Unie.

Lenaerts krijgt als president de belangrijkste zaken voorgeschoteld. Het gaat om tachtig zaken per jaar die door de Grote Kamer van het Hof worden behandeld, met onderwerpen die de krantenkoppen halen, zoals onlangs over gentechnologie of de rechten van getrouwde homokoppels. Daarnaast heeft Lenaerts een representatieve taak. ‘Ik heb constant contacten met onze stakeholders. In de eerste plaats zijn dat de nationale rechters, die in het kader van een geschil op vragen stuiten die betrekking hebben op de uitleg van het recht van de EU.’

Daarnaast is er een constante dialoog met de regeringsleiders en de parlementen. ‘Onze rechtspraak wordt niet ontwikkeld op Mars. Wij willen voelen wat op het terrein leeft. We moeten ophouden met het verwijt dat Europa een verhaal is van óf de Unie óf de lidstaten. De EU-instellingen staan ten dienste van de lidstaten om hun gemeenschappelijke beleid te doen functioneren, op vlakken waarvan iedereen weet dat die lidstaten elk afzonderlijk het verschil niet kunnen maken. Schone lucht, zuiver water, duurzame energie, veiligheid van nucleaire installaties, asiel en migratie, om maar enkele thema’s te noemen.’

Lenaerts kan niet verstoppen dat hij al jaren professor aan de KU Leuven is. Er volgt een minutenlange uitleg over de waarde en de invulling van het Europese project waar geen speld tussen te krijgen is. ‘Zo heb je al wat achtergrond’, zegt hij half verontschuldigend als hij beseft dat hij al vrij lang aan het woord is.

Sinds zijn verkiezing tot president in oktober 2015 heeft Lenaerts er een punt van gemaakt de transparantie van het Europees Hof te vergroten. ‘Het enige wat geheim is, zijn de beraadslagingen. Maar over onze werking, onze principes, en de impact van onze rechtspraak ben ik heel open.’

‘Ik maak er een punt van veel met de pers te praten. Ik geef interviews aan de hele Europese pers: Frankfurter Allgemeine, Le Monde, Le Figaro, NRC. Om dezelfde reden word ik ontvangen op het Élysée bij de Franse president Emmanuel Macron en in het Bundeskanzleramt van Angela Merkel. Niet om over individuele dossiers te praten, maar die toppolitici willen wel weten wat de stand van de rechtspraak is in de domeinen waarin een politiek compromis moet worden uitgetekend.’

Net als in de Belgische politiek worden bij het uitwerken van gevoelige politieke beslissingen vaak grijze zones opengelaten waarbij de hete aardappel later naar de rechter wordt doorgeschoven, legt Lenaerts uit. ‘En omdat steeds meer zaken gevoelig liggen in Europa, zijn er ook steeds meer grijze zones: van de erkenning van het homohuwelijk en het dragen van een hoofddoek op het werk, over de eerste gevolgen van de brexit, tot het gebruik van embryo’s voor biotechnologie.’

Dat laatste voorbeeld toont aan dat Lenaerts bijna letterlijk beslist over leven en dood. Slaagt hij erin om in zijn overvolle agenda momenten van rust en bezinning in te bouwen om grondig over dat soort zaken te kunnen nadenken? ‘Het is de reden waarom ik in het weekend in Luxemburg blijf wonen. Zo kan ik in alle rust dossiers bestuderen en achtergrondlectuur doornemen. Ik voel me elk weekend als een student in de blokperiode. Want zodra de roltrap van de week weer in gang schiet, is daar geen tijd meer voor.’

Je moet van mening kunnen verschillen. Het helpt daarbij je geschiedenis te kennen.

Lenaerts heeft het voordeel dat hij snel beslissingen kan nemen. ‘Het is belangrijk om intensief te luisteren. Als een advocaat pleit, kijk ik hem recht in de ogen om echt te begrijpen waar het om gaat. Als president moet je vooral empathisch kunnen luisteren. Na een zitting ben ik dan ook doodop. Daarna neem ik meteen nota’s op mijn bureau om de krachtlijnen uit te zetten. Met de 14 andere rechters van die kamer debatteren we op een afgesproken datum om tot een besluit te komen.’

Is Lenaerts als overtuigd Europeaan bezorgd over de steeds groter wordende spreidstand in het beleid over asiel en migratie? Dreigt de migratiecrisis Europa uit elkaar te spelen? ‘Dat is nu eenmaal politiek: je moet van mening kunnen verschillen. Het helpt daarbij je geschiedenis te kennen. Wij onderschatten vaak dat sommige Oost-Europese landen bijna zes eeuwen, van 1350 tot 1912, onder Ottomaans bewind leefden. Al die tijd hebben ze hun christelijke identiteit moeten verdedigen. Weet u waarom de orthodoxe kerken in die landen laag gebouwd zijn, zelfs half ingegraven in de grond liggen? Omdat ze niet hoger mochten zijn dan de minaret van de moskee. Dat migranten, vaak uit moslimlanden, er als een bedreiging van de nationale identiteit worden beschouwd, is dus historisch verklaarbaar. Waarmee ik die keuze niet politiek wil verdedigen.’

Juridisch is het Europese asielregime duidelijk, aldus Lenaerts. ‘Wie internationale bescherming verdient, moet die krijgen. Wie ze niet verdient, mag worden teruggestuurd. Dat is vandaag geen politieke keuze, dat zijn de regels, punt uit. En dat hele proces zou niet meer dan zes maanden mogen duren. Als er natuurlijk een grote toestroom komt zoals we die eerder hebben gehad, wordt het beschermen van de buitengrenzen belangrijk, waarbij je alleen de mensen binnenlaat die een redelijke kans op bescherming hebben.’

Over de concrete politieke plannen om opvangkampen op te richten in Noord-Afrika, mag Lenaerts zich als hoogste Europese rechter niet uitspreken. ‘Beleid dat mensen belet de buitengrenzen te overschrijden, is in beginsel toegelaten. Maar de menselijke waardigheid staat altijd voorop. Zo mag je geen militaire middelen gebruiken om mensen tegen te houden.’

Lenaerts neemt nog wat koffie. ‘Om mijn stembanden te spoelen’, zegt hij lachend. In oktober loopt zijn presidentstermijn van drie jaar af. Helemaal officieel wil hij het nog niet bevestigen, maar de kans is groot dat hij voor een verlenging gaat. ‘Collega’s hebben me gevraagd of ik me weer kandidaat wil stellen. Daar ben ik blij mee. Er lijkt zich opnieuw een consensus rond mijn persoon af te tekenen, al wil ik bescheiden zijn en niet op de zaken vooruitlopen.’

Europa is een stuk makkelijker te vatten dan de logaritmes in de algebra die onze scholieren voorgeschoteld krijgen.

We vragen of Lenaerts, die vaak voor een groot publiek spreekt, een groeiende eurosceptische houding in Europa waarneemt? ‘Ik sta er vaak van versteld dat iemand die zegt tegen de EU te zijn er net voor pleit dat Europa zich beter wat meer met echt belangrijke zaken zou bezighouden. Zoals met de strijd tegen terrorisme, mensensmokkel, witteboordencriminaliteit en fiscale fraude. Dan denk ik bij mezelf: dit is geen euroscepticus, dit is een eurofiel. Want wat die persoon eigenlijk zegt, is dat Europa zich moet concentreren op de materies waar het een verschil kan maken. Daarvoor heb je wel een nog betere bevoegdheidsverdeling en een vlottere besluitvorming nodig, waarbij minder unanimiteit vereist is.’

We zijn al meer dan anderhalf uur aan het praten. Het is opmerkelijk dat iemand met zo’n topfunctie en zo’n drukke agenda zo veel tijd maakt om het belang van zijn instelling en van het Europese project te verdedigen. ‘Meer mensen zouden die verantwoordelijkheid moeten opnemen,’ zegt Lenaerts resoluut.

Ook nationale politici? ‘Zij vooral. Je kan als lidstaat niet de Europese verdragen ondertekenen, lid worden van een open ruimte zonder binnengrenzen en dan niet aan je eigen bevolking uitleggen dat je als trotse Vlaming, Belg of Litouwer deel uitmaakt van een groter geheel omdat dat nu eenmaal efficiënter is en ook om op wereldvlak het verschil te maken. Denk aan de strijd tegen de klimaatverandering. Of aan de bescherming van de privacy op het internet.’

‘Ook met zulke zaken zijn we het aan het Hof bezig: of Facebook je persoonsgegevens mag overdragen aan de Verenigde Staten, of het recht om vergeten te worden door Google. Daar maakt Europa echt wel het verschil. En dat moeten we meer uitleggen aan jongeren. Ook het onderwijs heeft daarin een grote rol te spelen. Hoe ingewikkeld het soms ook klinkt, Europa is een stuk makkelijker te vatten dan de logaritmes in de algebra die onze scholieren voorgeschoteld krijgen.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Partner content