Advertentie
reportage

Loekasjenko's nieuwe wapen: migranten de grens overjagen

©PETRAS MALUKAS/AFP

In Litouwen, vlak bij de grens met Wit-Rusland, zitten duizenden migranten opgesloten in erbarmelijke omstandigheden. Ze zijn de speelbal van een machtsspel van de Wit- Russische president Alexandr Loekasjenko om de EU onder druk te zetten: asielzoekers vrije doorgang naar het Westen geven. Verslag vanuit een gespannen grensregio.

Een ooievaar vliegt over, een tractor doet wat stof opwaaien en een vermoeide hond wandelt tussen de pittoreske houten huizen. In de kleurrijk bebloemde tuinen zitten enkele vrouwen gezellig te keuvelen, terwijl een oude man op een fiets langzaam voorbijrijdt. Hier in Rudninkai, een vergeten Litouws dorp niet ver van de grens met Wit-Rusland, lijkt de tijd tot stilstand gekomen.

Maar twee kilometer verder, op het einde van een weg vol gaten door dennenbossen en verlaten weides, slaat het harde heden ons in het gezicht. Achter een grote metalen poort zijn rijen noodtenten te zien. Tussen vuilnis zitten tientallen mannen met een lege blik in de ogen doelloos voor zich uit te staren. Rond de afsluiting lopen agenten met honden, pepperspray en teasergeweren.

In het grootste opvangkamp van Litouwen zitten meer dan 800 migranten, voornamelijk uit Irak, maar ook uit Syrië, Afghanistan en enkele Afrikaanse landen, opgesloten. Als we dichterbij lopen, drommen direct een tiental rond het hek samen om hun verhaal te doen. ‘Ik kom uit Goma, waar ik gevlucht ben voor de grote vulkaanuitbarsting van enkele maanden geleden’, zegt de 23-jarige Ced-Zelo. ‘Sinds ik vorige maand de grens overstak en betrapt werd door de politie, zit ik hier opgesloten. Papieren om asiel aan te vragen heb ik nog niet gekregen.’

Ced-Zelo is een van de duizenden migranten die volgens de Litouwse regering het slachtoffer zijn van een cynisch politiek spel van de Wit-Russische president Alexandr Loekasjenko. Die lijkt asielzoekers aan te willen trekken om hen vanuit zijn land de Europese Unie binnen te laten dringen in de hoop een nieuwe vluchtelingencrisis in Europa te ontlokken.

‘Via vrienden hoorde ik dat ik via Wit-Rusland de EU kan binnen raken. Ik had geen visum nodig en kon via de hoofdstad Minsk probleemloos naar de grens reizen’, zegt Ced-Zelo. Hij vertelt hoe hij daar 3.000 dollar voor moest neertellen, maar dat hij dat geld niet meer terugzag toen hij in Minsk landde. ‘Ik sliep er enkele dagen op straat, en kreeg uiteindelijk de mogelijkheid om voor nog eens 800 euro extra de oversteek te maken. Ik verkocht daarvoor de rest van mijn bezittingen, waaronder mijn iPhone.’

Hij werd om drie uur ’s morgens gedropt in een bos. ‘Mijn begeleiders wezen me de weg: eerst een kilometer rechtdoor en dan links. Daarna moest ik twee keer over een hek klimmen en verder wandelen. Zo ben ik in de armen van de Litouwse grenswachten beland, die me naar dit tentenkamp gebracht hebben. Ik zit hier nu al een maand.’

Voor hij zijn verhaal verder kan vertellen, worden we door twee gewapende agenten kordaat aangemaand te vertrekken. De zenuwachtigheid is groot, pottenkijkers zijn niet gewenst. Dit opvangkamp is dan ook het resultaat van een geopolitiek conflict dat de zenuwen in heel Europa strak gespannen houdt.

©BELGAIMAGE

Terwijl Litouwen, met zijn 2,8 miljoen inwoners, vorig jaar slechts 80 migranten opving, zijn dat er sinds begin dit jaar al meer dan 4.100. Ze staken nagenoeg allemaal de 500 kilometer lange grens met Wit-Rusland over. Het lijkt er sterk op dat de autocratische Loekasjenko Europa onder druk wil zetten als tegenreactie voor de Europese sancties na de onrechtmatige stembusgang van vorig jaar, voor zijn onderdrukking van opposanten en voor het geforceerd doen landen van een Ryanair-vlucht om een regeringskritische journalist te kunnen oppakken.

Volgens ooggetuigen werken de Wit-Russische autoriteiten actief mee aan de overdracht van de migranten. Op videobeelden van de Litouwse grenswachten is te zien hoe Wit-Russische agenten migranten aanmoedigen de grens over te steken. Ze staan in gevechtsuitrusting klaar, wat erop lijkt dat ze de migranten die toch aarzelen met geweld willen doen oversteken.

Volgens andere getuigenissen nemen grenswachters in uniform maar zonder badge de papieren af van de migranten en wissen ze de gegevens van hun telefoon. Op beelden van het Litouwse ministerie van Binnenlandse Zaken is te zien dat Wit-Russische patrouillevoertuigen groepen migranten escorteren naar het grensgebied.

Alarmbellen

De toevloed aan migranten heeft de alarmbellen in Brussel doen afgaan. Volgende week komen de EU-ministers van Migratie en Binnenlandse Zaken in spoedzitting bijeen om te zien hoe ze moeten reageren. Intussen lijkt het erop dat Wit-Rusland ook almaar meer migranten naar de grens met Polen en Letland stuurt, waar het aantal nieuwkomers de jongste dagen sterk in de lift zit. Letland riep deze week de noodtoestand uit om de crisis aan te kunnen pakken.

Onder Europese druk heeft de Iraakse regering aangekondigd de vluchten tussen Bagdad en Minsk tot nader order op te schorten. Wit-Rusland liet via die vluchten wellicht honderden migranten het land binnen. Plots bleken er ook vluchten gepland van minder prominente steden als Erbil. Ook die zijn opgeschort.

Je denkt toch niet dat de vlucht tussen Bagdad en Minsk vol zat met jonge Irakezen die naar Wit-Rusland trekken om er op vakantie te gaan?
Kadhim Mazin
Asielzoeker

Als we na enkele telefoontjes naar het ministerie van Binnenlandse Zaken uiteindelijk toch toegang krijgen tot het kamp, vertelt de jonge Irakese migrant Kadhim Mazin hoe hij eind juli met een bomvolle rechtstreekse vlucht uit Bagdad in Minsk geraakte. ‘Of die vlucht vol migranten zat? Je denkt toch niet dat al die jonge Irakezen naar Wit-Rusland trekken om op vakantie te gaan?’

Mazin kreeg geen hulp van de Wit-Russische grenswachten, maar zegt dat anderen in het kamp wel in de juiste richting gestuurd werden. Hij nam samen met wat kompanen een taxi naar de grens en stak die ’s morgens over. ‘We wilden te voet naar de hoofdstad Vilnius wandelen in de hoop van daaruit een bus naar elders in de EU te nemen. Maar toen we na meer dan tien uur stappen totaal uitgeput waren, hebben we de politie gebeld om ons te laten inrekenen.’

De jonge Irakese migrant Kadhim Mazin. ©AFP

In een telefonisch interview met De Tijd vertelt de Litouwse minister van Buitenlandse Zaken Gabrielius Landsbergis dat Loekasjenko nog op nieuwe toevoerlijnen broedt. ‘Er zijn nog altijd 28 vluchten per week vanuit Istanboel naar Minsk. We weten dat nog andere maatschappijen uit andere landen routes naar Minsk plannen, met de hulp van Loekasjenko. Hij probeert vluchten vanuit het Pakistaanse Islamabad aan te trekken. En hij dreigt er ook mee rechtstreeks mensen uit Afghanistan binnen te vliegen. Deze hybride oorlog is nog lang niet ten einde, want Loekasjenko heeft er ook mee gedreigd Europa te overspoelen met drugs of radioactieve afvalstoffen binnen te smokkelen.’

Grens

Aan de grens is de situatie gespannen. Toen we vorige week toelating vroegen om een grenspatrouille tijdens haar activiteiten te volgen, kregen we te horen dat mediaploegen de volgende tien dagen niet meer welkom waren.

Eerder mochten cameraploegen wel mee om te filmen, wellicht om de aandacht van de internationale gemeenschap op de groeiende vluchtelingencrisis te richten. Volgens vluchtelingenorganisaties wijst het weren van pottenkijkers er nu op dat de Litouwse grenswachters migranten actief terugsturen, wat neerkomt op het volgens internationaal recht controversieel organiseren van pushbacks.

Een nieuwe wet die vorige week aangenomen werd, laat grenswachters toe actief de grenzen te blokkeren. Daarbij mag psychologisch en fysiek geweld gebruikt worden. In de praktijk lijkt die nieuwe politiek te werken. Sinds vorig weekend is het aantal migranten plots gezakt van meerdere tientallen per dag tot bijna nul.

Volgens een Litouwse ombudsman die vorige vrijdag aan de grens ging kijken, krijgen de migranten niet langer alle rechten om asiel te kunnen aanvragen. Hij zag hoe een groep migranten, onder wie vrouwen en kinderen, verhinderd werd het land binnen te komen. In zijn verslag maakt hij ook melding van een groep die niet meteen teruggestuurd kon worden omdat het Wit-Russische leger dat verhinderde met machinegeweren in de hand, waarna de Litouwers de migranten dan maar iets verder weer de grens overzetten.

Als tegenreactie op de nieuwe Litouwse politiek kondigde Wit-Rusland vorige week aan zijn grenzen te bewaken tegen migranten die vanuit Litouwen willen terugkeren. ‘Vanaf vandaag zal geen enkele persoon van buiten ons grondgebied nog kunnen terugkeren naar ons land, of het nu van het westen of het zuiden is’, zei Loekasjenko.

De Wit-Russische autoriteiten beweerden dat ze migranten zagen terugkomen met bijtwonden van honden en dat er al een dode aan de grens was gevallen. Litouwen doet die beweringen af als propaganda. Omdat journalisten niet meer aan de grens toegelaten worden, is het moeilijk op te maken wat er gebeurt met de tientallen migranten die voordien wel, en nu niet meer, de EU kunnen binnendringen.

Mensen, om het even wie ze zijn en waar ze vandaan komen, mogen nooit misbruikt worden voor geopolitieke spelletjes.
Renata Kules
Vluchtelingenorganisatie VN

‘We zijn enorm bezorgd over de situatie aan de grens’, zegt Renata Kules, de vertegenwoordiger van de UNHCR, de vluchtelingenorganisatie van de VN, in Vilnius. ‘We roepen alle belanghebbenden op de fundamentele mensenrechten te respecteren. Het is een fundamenteel recht dat mensen een ander land binnen mogen om asiel te vragen, zelfs als ze de grens onrechtmatig oversteken. Mensen, om het even wie ze zijn en waar ze vandaan komen, mogen nooit misbruikt worden voor geopolitieke spelletjes.’

Als we zelf een kijkje gaan nemen aan de grens, zien we overal militairen en politieagenten. Onze paspoorten worden gecheckt nog voor we aan de grens komen, de koffer moet open. Als we iets verder een verlaten bosweg inrijden om de grens van dichtbij te bekijken, worden we meteen weggestuurd door een brigade van de militaire politie. Iets later vliegt een legerhelikopter over.

Enkele secties, dicht bij de openbare weg, worden begrensd door een twee meter hoog hek, waar een wat sportievere migrant zo over klimt. Maar nagenoeg het grootste deel van de grens loopt door bossen en weiden en is niet beschermd. Daarom is Litouwen begonnen met de bouw van een vier meter hoge afsluiting met prikkeldraad die meer dan 500 kilometer lang moet worden, een investering van 150 miljoen euro. Het Litouwse parlement gaf daar deze week de toestemming voor.

3 vragen aan Gabrielius Landsbergis

Minister van Buitenlandse Zaken Litouwen

Er komt kritiek op de manier waarop Litouwen de migranten behandelt. Wilt u daar iets aan veranderen?

‘Tot tien dagen geleden was het alsof we een waterval moesten stoppen met een emmer. Er kwamen 300 mensen per dag binnen. We kochten 1.000 tenten aan, en dat bleek na drie dagen niet langer voldoende. Nu de toestroom verminderd is, maken we echt werk van de situatie. De migranten worden geregistreerd en kunnen asiel aanvragen. Snel gaat het jammer genoeg nog niet, maar we nemen onze humanitaire verantwoordelijkheid.’

De toestroom van migranten is de jongste dagen verminderd. Is het ergste van de crisis voorbij?

‘Ik heb geleerd niet te optimistisch te zijn in zo’n crisis. Als de vluchten vanuit Irak naar Minsk niet opgeschort waren onder druk van de EU, hadden we tegen eind september wellicht 18.000 migranten binnengekregen. We hebben indicaties dat Loekasjenko nog vluchten uit andere landen wil aantrekken, zoals Pakistan. Hij heeft er ook al mee gedreigd migranten uit Afghanistan over te vliegen.’

U begint met de bouw van een 500 kilometer lange muur aan de grens met Wit-Rusland, een operatie van 150 miljoen euro. Is dat niet te drastisch?

‘We kunnen deze vorm van oorlog, waarbij president Loekasjenko migranten als wapens gebruikt, niet toelaten door een open grens te behouden. Ik zal u geen hints geven, maar die kerel kan nog meer interessante opties gebruiken om ons onder druk te zetten. We moeten waakzaam blijven. Daarom moet Europa nog harder optreden tegen Wit-Rusland. Deze vorm van hybride aanvallen, zoals het aan de grond zetten van vliegtuigen, het manipuleren van verkiezingen of het misbruiken van burgers voor politieke spelletjes, zal anders almaar vaker ingezet worden om de democratie, ook elders in de wereld, aan te vallen.’

In Brussel is er geen protest tegen die plannen. Toen Hongarije een gelijkaardig hek bouwde aan de grens met Servië tijdens de vluchtelingentoestroom ontstond wel grote verontwaardiging, omdat migranten op die manier actief het recht ontzegd werd om in Europa asiel aan te vragen.

Landsbergis verdedigt zich tegen de kritiek van vluchtelingenorganisaties dat migranten hun fundamentele rechten om bescherming aan te vragen ontzegd worden. ‘Vergeet niet dat het onze verantwoordelijkheid is om de Schengengrenzen te beveiligen. En de omstandigheden zijn speciaal: die migranten worden gebruikt als wapens tegen ons. Dit is geen natuurlijke migratie waarbij mensen een oorlog ontvluchten.’

Hij wijst erop dat de omstandigheden van de migranten in Wit-Rusland precair worden. ‘We hebben geen indicaties dat er mensen vastzitten tussen de twee grenzen, maar in het land zelf ontstaan problemen wegens de toevloed van migranten. Sommigen proberen zelfs naar Rusland te vluchten. De autoriteiten houden hen ook tegen om terug naar Irak te vliegen.’

Omstandigheden

De Europese Commissie heeft 36,7 miljoen euro vrijgemaakt om Litouwen te helpen met de opvang, de medische hulp en het opzetten van de asielprocedure. In het migrantenkamp van Ridnunkaiis is de humanitaire nood groot. Woensdagavond braken er rellen uit, waarbij sommige migranten de omheining vernielden en het bos invluchtten. Ze werden later met behulp van een helikopter weer opgepakt.

‘Sommigen zitten hier al twee maanden en hebben nog altijd geen enkele stap kunnen ondernemen om asiel aan te vragen’, zegt Ced-Zelo. ‘Ik ben zwaar ziek geweest en heb drie dagen moeten wachten op een dokter.’

Overal ligt afval, de toiletten liggen er ranzig bij en coronapatiënten worden niet afgescheiden van de rest, zegt Ced-Zelo. Hij loopt naar zijn tent en komt terug met een plastic zak, waarin brood, rijstwafels, een pak chocolade, en een conservenblik met tonijn en een met bonen zitten. ‘Zo krijgen we een portie per dag: daar moeten we het mee doen.’ Hij wijst naar wat lotgenoten die een vuurtje proberen te stoken met oude rijstwafels en plastic afval. ‘Dat is de enige manier waarmee we ons eten kunnen verwarmen of thee en koffie kunnen maken.’

Tegenreactie

De toevloed van migranten leidde de jongste weken tot protesten bij de Litouwse bevolking. Sommige lokale bewoners zien de nieuwkomers als terroristen en verzetten zich tegen hun komst. Dat is onder meer het geval in Dieveniskes, een slaperig grensdorp op een uur rijden van Vilnius. Toen de regering besliste hier een opvangcentrum te bouwen, bezetten de bewoners de site meerdere dagen lang en trokken ze naar de hoofdstad om te protesteren.

Buurtbewoners aan de grens vertelden me hoe plots hele families ’s nachts in hun tuin stonden en op het raam klopten.
Czeslawa Marcinkiewicz
Districtshoofd

‘Natuurlijk gaat het om mensen en verdienen die asielzoekers hulp’, zegt districtshoofd Czeslawa Marcinkiewicz in haar klein kantoor van het gemeentehuis. ‘Maar we moeten het eigen karakter van onze gemeenschap beschermen. Buurtbewoners aan de grens vertelden me hoe plots hele families ’s nachts in hun tuin stonden en op het raam klopten. Hier wonen 500 mensen. In het kamp zouden er minstens evenveel komen. Maar de mensen pikten dat niet.’

Ze vindt het beter dat de migranten teruggestuurd worden naar hun land van herkomst. ‘De meesten hebben geen opvoeding. Dat zal tot een toename van de criminaliteit leiden. Het is een tragische situatie, ja, maar de verantwoordelijkheid ligt bij Wit-Rusland. Wij moeten toch niet opdraaien voor die puinhoop?’

In het kamp van Rudninkai haalt Kadhim Mazin gelaten de schouders op. ‘De regering denkt dat we terroristen zijn of tot bendes behoren. Maar ik ben gewoon een student archeologie die gevlucht is omdat ik deel uitmaakte van de oppositie tegen de regering in Irak. Wij zoeken veiligheid en bescherming en willen een opportuniteit om een nieuw leven te beginnen. Ik speel oud (een soort gitaar, red.). Mijn droom is in Duitsland muziek te studeren. Maar nu is de situatie totaal uitzichtloos: we weten helemaal niet of en wanneer we de kans krijgen om asiel aan te vragen.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud