Advertentie
analyse

Maarschalk Twitto kookt de kikkers langzaam

De Sloveense premier Janez Jansa met Commissievoorzitster Ursula von der Leyen ©AFP

Europa worstelt al een paar jaar met antidemocratische evoluties in enkele lidstaten. De Hongaarse holebiwet toont hoezeer autoritaire leiders het Europees project bedreigen. De jongste leerling in de autoritaire klas is Slovenië.

De voltallige Europese Commissie trapte donderdag in Slovenië een nieuw voorzitterschap van de Europese Unie in gang: Slovenië gaat tot Nieuwjaar de minister- en expertenvergaderingen tussen de Europese lidstaten aansturen. Commissievoorzitster Ursula von der Leyen keurde in Ljubljana ook het Sloveense herstelplan goed, met 1,8 miljard euro aan Europese subsidies en 705 miljoen aan goedkope leningen.

Toch zat er spanning op de lijn: premier Janez Jansa is de aanleiding van grote controverse. Hij is druk doende zijn land aan te sluiten bij het clubje Hongarije-Polen, dat de Europese principes van de rechtsstaat aan de kant schuift. Von der Leyen was scherp tegen de premier: ze eist dat Jansa snel de twee Sloveense gedelegeerde aanklagers benoemt zodat het Europees Openbaar Ministerie kan onderzoeken of dat het geld voor Slovenië goed gebruikt wordt.

Holebiwet

In Boedapest is premier Viktor Orbán nog aan het bekomen van de ongewoon harde bolwassing vorige week in Brussel. Anders dan gebruikelijk lazen leiders als Mark Rutte en Alexander De Croo Orbán onomwonden de levieten over de nieuwe Hongaarse holebiwet en meteen ook over zijn hele antidemocratische beleid. Alleen van zijn Poolse collega Mateusz Morawiecki en de Sloveense Jansa kreeg Orbán enige steun.

Orbán beukt sinds zijn aantreden in 2010 in op de waarden die centraal staan in de Europese verdragen

Om die frustratie van zich af te schudden, probeerde Orbán begin deze week advertentieruimte te kopen in Europese media om zijn alternatieve visie op Europa te slijten: baas in eigen land, eigen wetten en gerecht eerst. Orbán beukt sinds zijn aantreden in 2010 in op de waarden die centraal staan in de Europese verdragen: eerbied voor de democratie, de rechtsstaat en de persvrijheid. Europa is zijn favoriete schietschijf en bliksemafleider. Intussen belanden miljarden euro’s aan Europese subsidies en aanbestedingen in de zakken van zijn loyale hofhouding van zakenlui.

Via overnames door Orbán-getrouwen verdwenen zowat alle ongebonden media in Hongarije, met als laatste slachtoffer de nieuwssite Index. De radiozender Klubradio kreeg bij de laatste toewijzing van bandbreedtes plots geen licentie meer.

Waarover gaat het?

Slovenië leidt tussen juli en Nieuwjaar alle werk- en ministervergaderingen op Europees niveau. Maar premier Janez Jansa staat onder druk voor het inperken van de rechtsstaat en de persvrijheid.

Hoe reageert Europa?

Europa heeft weinig instrumenten om Jansa tot de orde te roepen. Commissievoorzitster Ursula von der Leyen was wel zonneklaar in het bijzijn van Jansa: ‘We hebben kritische media. Ze zijn de essentie van de democratie.’

Hoe gevaarlijk is die evolutie?

Jansa volgt met zijn aanvallen op de rechtsstaat en de democratie dezelfde autoritaire recepten als Hongarije en Polen. Die gestage aanvallen raken het hart van de Europese Unie.

Trump-fan

Ook de nationalistische regering in Polen slaat slaatjes uit Orbáns receptenboek. De regering in Warschau ondernam een regelrechte ‘zuivering’ van het gerecht: een disciplinaire kamer kan rechters bestraffen als die het Europees recht laten primeren op het nationale. Zoals in de verdragen van de Europese Unie nochtans voorzien is. Polen hield een grote schoonmaak in zijn staatsmedia, met een spreekwoordelijke vingerknip. Een eis van het Luxemburgse Europees Hof om de bruinkoolwinning in de mijn van Turow onmiddellijk op te schorten legde Warschau naast zich neer. En op 13 juli oordeelt het Poolse grondwettelijk hof over de vraag of de Europese verdragen wel compatibel zijn met de Poolse grondwet.

Sinds de verkiezing van Jansa in maart 2020 trekt ook Slovenië de autoritaire kaart. De 62-jarige Jansa heeft zich in korte tijd ontpopt tot machtspoliticus. Net als Orbán cultiveert Jansa zijn rol als verzetsstrijder tegen het communistische bewind. Al duurde die ‘bevrijdingsoorlog’ in Slovenië in 1991 nauwelijks tien dagen.

Orbán en Jansa vinden elkaar moeiteloos in een breed aantal thema’s, van migratie tot nationale identiteit en de ‘koloniale arrogantie’ van de Europese instellingen.

Orbán en Jansa vinden elkaar moeiteloos in een breed aantal thema’s, van migratie tot nationale identiteit en de ‘koloniale arrogantie’ van de Europese instellingen. Eind maart verbrak Jansa tijdens een debat over de persvrijheid in Slovenië boos de Zoom-verbinding, omdat hij ‘gecensureerd werd’. Liever dan aan het Europees halfrond rekenschap af te leggen, wilde Jansa het een promofilmpje tonen. Ook qua vriendjespolitiek en corruptie zijn hij en Orbán aan elkaar gewaagd: in 2014 zat hij al een halfjaar in de gevangenis, na beschuldigingen van steekpenningen en corruptie.

Janez Jansa ©EPA-EFE

Als Trump-fan gebruikt Jansa de sociale media om hard van leer te trekken tegen de pers en het gerecht. Vrouwelijke journalisten noemt hij ‘presstitutes’. ‘Als je een leugen vaak genoeg herhaalt, wordt het journalistiek’, is zijn favoriete boutade. Die uitgesproken tweets leverden hem de bijnaam ‘Maarschalk Twitto’ op, verwijzend naar de voormalige Joegoslavische dictator Tito.

‘Als je een kikker in kokend water gooit, springt die er meteen weer uit. Maar als je hem langzaam in de pot opwarmt, zal hij daar blijven zitten. Tot het bittere einde.’ Met die woorden begon Jansa in mei 2020 zijn essay ‘Oorlog tegen de media’. Het essay beschuldigt de media in Slovenië ervan dat ze ‘het monopolie op leugens’ hebben en steekt meteen een waarschuwende vinger op: de pot staat klaar.

De antipathie van Jansa voor een vrije pers bleef niet zonder gevolg. Meerdere Sloveense media werden overgenomen, vaak met geld van Hongaarse oligarchen. Het Sloveense persbureau STA kreeg dit jaar geen overheidsgeld. Jansa sust, in de aanloop naar het voorzitterschap van de Europese Unie, dat een betaling klaarstaat. Maar de Sloveense regering zwaait in ruil wel met een nieuw contract voor STA, dat de inhoudelijke en finan- ciële controle volledig bij de overheid legt.

Europa mist arsenaal

Tot nog toe heeft de Europese Unie weinig doortastend gereageerd op die aanhoudende aanvallen op de democra- tische waarden van de Europese samenwerking. Europa heeft ook ontstellend weinig instrumenten om die beginselen af te dwingen. Een lidstaat eruit schoppen kan niet. De Britse regering moest de brexitscheiding zelf aanvragen.

De Europese Commissie heeft alleen gerechtelijke procedures als drukkingsmiddel om een land te doen inbinden. Aan het einde van de rit kan het Europees Hof van Justitie voor het niet-naleven van de Europese regels boetes en dwangsommen opleggen, maar vaak is het kwaad dan al geschied en de schade onomkeerbaar.

Puur politiek worden Hongarije en Polen al jaren beschouwd als de paria’s van de Europese rechtsstaat. Dat levert geregeld spanningen op - maar uitgerekend niet op de plaats waar de Europese leiders elkaar ontmoeten: in de Europese Raad. Omdat de partij van Orbán deel uitmaakt van het centrumrechtse EVP-blok hield de Duitse kanselier Angela Merkel Orbán lang de hand boven het hoofd.

Viktor Orbán ©AFP

Dat plaatje veranderde vorige week, toen de Hongaarse antiholebiwet voor de meeste Europese leiders de druppel was die de emmer deed overlopen. Voor heel wat diplomaten kan de openhartige confrontatie van vorige week een keerpunt worden. De hamvraag is of er een kentering komt in Europese aanpak van het autoritarisme. Vindt de Unie de moed om verantwoordelijkheid op te nemen voor de eigen Europese waarden?

Het Europees Parlement verhoogt de druk op von der Leyen. Hongarije heeft recht op 7 miljard euro uit het Europees herstelfonds en het oordeel van de Commissie is binnenkort aan de beurt. Het parlement vraagt von der Leyen te temporiseren: het wil eerst volledige duidelijkheid over waar de Europese centen naartoe vloeien, om wat pasmunt te hebben als de ‘Viktator’, zoals hij wordt genoemd, niet inbindt. Dankzij nieuwe regels kan Europa niet alleen misbruik van EU-centen maar ook duidelijke inbreuken op de rechtsstaat bestraffen door subsidies in te houden.

Ik vrees dat Europa met Slovenië dezelfde fouten maakt als de voorbije jaren met Polen en Hongarije.
Diplomaat Europese Unie

Hoeveel animo is er bij de Europese leiders om die Europese pijnpunten echt aan te pakken? Een confrontatie met Orbán en de zijnen maakt weinig kans op wederzijds begrip. Aan de andere kant voelen alle regeringen de hete adem van extreemrechts in de nek. Duitsland heeft dit jaar verkiezingen. Frankrijk en Hongarije volgend jaar.

‘Ik vrees dat Europa met Slovenië dezelfde fouten maakt als de voorbije jaren met Polen en Hongarije’, zeggen diplomaten hoofdschuddend. Dat de Europese Volkspartij niet van plan is Jansa af te vallen, spreekt boekdelen. Von der Leyen benadrukte donderdag in een gezamenlijke persconferentie met Jansa wel ‘de noodzaak van kritische media en persvrijheid’. Ze brak, staande naast Jansa, ook een lans voor een onafhankelijk en gesubsidieerd nationaal persagentschap. Echte instrumenten om op te treden heeft ze evenwel niet.

Europees Raadsvoorzitter Charles Michel vierde vorig weekeinde, amper enkele dagen na de confrontatie met Orbán op de top, in Bled dertig jaar Sloveense onafhankelijkheid. Dat Jansa dat ziet als een legitimering van zijn beleid, hoeft niemand te verwonderen.

Als voorzitter van de Europese ministerraad zit Jansa niet op de stoel van Michel. Maar hij bepaalt wel of problemen met de rechtsstaat geagendeerd en op ministerieel niveau besproken worden. De rechtsstaat is een van de prioriteiten van het Sloveense voorzitterschap, maar voor Slovenië is die oefening vooral gericht op het uitwisselen van ervaringen. Opmerkelijk is ook dat de Sloveense regering oordeelt dat alleen ‘met volledig respect voor nationale grondwettelijke stelsels en tradities’ over de rechtsstaat gesproken kan worden. Van echt doorpakken is dus geen sprake.

Een groot probleem is dat elke vingerwijzing naar Orbán ook andere landen op het spoor brengt van corruptie of holebihaat: in Tsjechië, Bulgarije en Roemenië blijkt de rechtsstaat een teer plantje. Polen wil de Hongaarse holebiwet integraal kopiëren. Polen laat toe dat steden en regio’s zich lgbtq-vrij verklaren. De Europese Commissie werkt aan een plan om die regio’s Europese subsidies te onthouden.

Blijven inbeuken

Problemen met de rechtsstaat en corruptie zijn niet het monopolie van Oost-Europa. Tegen de Oostenrijkse kanselier Sebastian Kurz loopt een onderzoek naar meineed en vriendjespolitiek. Net als zijn Oost-Europese collega’s heeft Kurz kritiek op het gerecht in zijn land en is zijn relatie met de pers getroebleerd.

Zelfs in Duitsland, het centrum van de Europese Unie, heeft het grondwettelijk hof in Karlsruhe een lange traditie van kritiek - zeker als er Duits geld mee gemoeid is. De hoge Duitse rechters weigerden zich vorig jaar neer te leggen bij de massale opkoop van overheidsobligaties door de Euro- pese Centrale Bank, ook nadat het Europees Hof van Justitie de operatie had gelegitimeerd.

Eerder deze maand begon de Europese Commissie daarover een inbreukprocedure tegen de Duitse regering. Ze eist dat het Hof in Karlsruhe de voorrang van het Europees recht niet mag ondergraven. De procedure is een schot voor de boeg naar Polen, Hongarije en andere Oost-Europese landen toe, en komt geen dag te vroeg. Het blijven inbeuken op de primauteit van het Europees recht dreigt namelijk precies te doen wat Jansa aanprijst als tactiek: het traag smoren van de kikker.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud