interview

Nederlandse jurist John Morijn: ‘Europa moet centen Polen en Hongarije inhouden’

©rv

Polen en Hongarije zetten het wezen van de Europese samenwerking op het spel. Daarom moet de Europese Commissie alle middelen inzetten, ook het knippen in Europese subsidies, om er de aftakeling van de rechtsstaat te stoppen, zegt de Nederlandse jurist John Morijn.

Een belangrijk deel van zijn kennis over de rechtsstaat deed hij op in Polen, zegt de Nederlandse jurist John Morijn. Hij maakte persoonlijk het politiek schijnproces van zijn promotor Wojciech Sadurski mee. De verdere implosie van de rechtsstaat in Polen baart hem grote zorgen. Het enige wat helpt, is ‘money talks’, zegt hij in een gesprek. ‘De geldbeugel moet dicht tot landen als Polen en Hongarije de boel op orde hebben.’

Een rapport dat de Europese Commissie woensdag publiceerde, bevestigt dat de rechtsstaat, de democratie en de persvrijheid in Polen en Hongarije het voorbije jaar serieus achteruitgingen. Dat is geen verrassing, vindt Morijn. ‘Polen neemt gewoon het Hongaarse draaiboek over, met twee jaar vertraging. In internationale rankings wordt Hongarije niet meer gezien als een liberale democratie. Polen hangt net tegen het randje. Maar allebei behoren ze tot de landen die het meest afgleden naar een autocratie de voorbije jaren. Je zou verwachten dat daarover meer vragen gesteld worden in de Europese Commissie.’

In een ander rapport, dat Morijn enkele weken geleden met twee collega’s schreef op vraag van het Europees Parlement, werd onderzocht of het gewenst was Hongarije financieel te straffen.

Het gebrek aan transparant beheer van Europees geld, aan vervolging van fraude en het ontbreken van een onafhankelijk gerecht noemde hij een ‘serieus risico voor de budgettaire belangen van de Europese Unie’. Het rapport riep op tot financiële sancties.

John Morijn (44)

  • Studeerde rechten aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, Europees recht in Brugge en mensenrechten in Venetië.
  • Werkt als bijzonder hoogleraar recht en politiek voor de Rijksuniversiteit Groningen.
  • Werkt sinds 2009 ook als ambtenaar voor de overheid.
  • Is lid van de Hoge Raad voor de rechten van de Mens, de Nederlandse toezichthouder.

Hoe kwam het Europees Parlement bij u terecht?

John Morijn: ‘De corruptie in Hongarije ligt tien keer hoger dan in de rest van de Europese Unie. Dat de Commissie niet ingrijpt, is voer voor frustratie in het Europees halfrond. Bovendien wacht de Commissie op het oordeel van het Europees Hof van Justitie alvorens Europese subsidies in te houden. Mijn collega’s Daniel Kelemen en Kim Lane Scheppele zijn de experts over Hongarije. Ze hadden iemand nodig die de Europese interne processen begreep en wist hoe vertrouwelijke stukken eruitzien. Om peper te krijgen in het achterwerk van de Commissie neem je het best de taal van de Commissie over. Het plaatje moest juridisch en politiek kloppen. We legden een panklaar document voor met een dringende boodschap voor de Commissie: waar wacht je nog op?’

Jullie voorstel viel samen met de heisa over de Hongaarse holebiwet. Dat creëerde veel persaandacht.

Morijn: ‘Die Hongaarse wet heeft in Europese kringen wel het gevoel versterkt dat genoeg genoeg is. Bovendien slaagde de Commissie erin in twee weken een zaak aan te spannen. Zeggen dat het allemaal heel ingewikkeld is, kan niet langer.’

‘Vooral de aandacht voor ons werk in grote kranten in Duitsland was mooi. Het kwartje is daar gevallen. Kelemen noemt Hongarije geen autocratie maar een ‘Audicratie’. Het is aan Duitsland om de duimschroeven aan te draaien. Door de wat sommigen Chinese werktoestanden in Hongarije noemen, worden auto’s goedkoop geproduceerd en strijken Duitse bedrijven enorme winsten op. Je kan niet tegelijk toestaan dat het geld dat Duitsland als grootste donateur in het land steekt, in allerlei binnenzakken belandt van vriendjes van premier Viktor Orbán.’

De Commissie wil tot de herfst wachten om subsidies te koppelen aan het respecteren van de rechtsstaat.

Morijn: ‘Wachten is niet nodig. De wetgeving trad in werking op 1 januari. Polen en Hongarije trekken de rechtmatigheid van de wetgeving in twijfel. De Europese leiders gaven Polen en Hongarije een vijgenblad voor een politiek gevecht over de centen dat ze verloren. Maar juridisch heeft dat vijgenblad geen enkele waarde: conclusies van Europese leiders zijn niet juridisch bindend, wetgeving is dat wel.’

De Commissie zet Polen wel onder druk om een arrest van het Europees Hof van Justitie na te leven. Als Polen de tuchtkamer voor rechters niet opbergt, vraagt de Commissie het Europees Hof midden augustus financiële sancties uit te spreken.

Morijn: ‘Eindelijk. Het Europees Hof van Justitie heeft heel duidelijk gemaakt dat in de hoogste regionen van de Poolse rechtspraak weinig rechters zitten. De Poolse tuchtkamer bestraft rechters en neemt hen de immuniteit af. Veel media zien er een conflict in tussen twee hoge rechters: die in Polen en die in Luxemburg. Maar daar is geen sprake van onpartijdige en onafhankelijke rechters. Eigenlijk bestelt de regering gewoon een arrest bij het grondwettelijk hof. Ook de autoriteit die rechters benoemt, is overgenomen door de overheid. Ook bij zo’n 600 tot 700 lagere rechters is onpartijdigheid en onafhankelijkheid dus niet verzekerd.’

Eindelijk, zegt u. Had het al vroeger moeten gebeuren?

Morijn: ‘De Commissie speelt niet kordaat genoeg in op het feit dat Polen het Europees recht volledig naast zich neerlegt. Zonder boetes ondergraaf je de autoriteit van het Europees Hof van Justitie. Voor een deel ligt dat aan de Europese verdragen. Om lid te worden moet je een democratische rechtsstaat zijn. Er is een procedure opgezet om probleemlanden desnoods hun stemrecht af te nemen, maar er is nooit rekening gehouden met het feit dat twee landen elkaar de hand boven het hoofd houden, zoals nu.’

Bij het opstellen van sanctiemechanismen is er nooit rekening mee gehouden dat twee landen elkaar de hand boven het hoofd kunnen houden.
John Morijn
Jurist

‘De Europese Commissie maakt een berekening die ik begrijp, maar die kortzichtig is. Een land eruit zetten of schorsen is momenteel niet mogelijk. Polen en Hongarije hebben stemrecht en gebruiken dat als drukkingsmiddel op de Commissie en de lidstaten. Als Europa geld voor Hongarije blokkeert, hebben we geen buitenlands beleid meer. De Polen kunnen heel moeilijk gaan doen over grote Europese dossiers, zoals het klimaatpakket voor 2030. Ik vrees dat de rot erger en erger wordt. We moeten heel ons arsenaal inzetten. Maar dan wordt het wel een heel ongezellige periode in Europa.’

Wat zegt dat over de gerechtelijke samenwerking in Europa?

Morijn: ‘Rechtspraak is de basisinfrastructuur van een rechtsgemeenschap in de Europese Unie. Stel dat er een akkoord komt over migratie of het klimaatpakket, dan heeft dat geen enkele waarde in Polen of Hongarije. Als Belgisch bedrijf heb je geen verhaal tegen een rechter die niet onafhankelijk is. De gerechtelijke samenwerking stoelt op wederzijdse erkenning en vertrouwen. De rechtbank in Amsterdam krijgt bijvoorbeeld een derde van de aanvragen tot uitlevering uit Polen. Bij elke zaak moet je je afvragen of de tegenpartij wel een rechter is. Een samenwerkingsverband kan alleen werken met democratische rechtsstaten. Dat moet je volgens mij eerst oplossen.’

Polen en Hongarije leggen ook de persvrijheid aan banden.

Morijn: ‘Landen hebben de Europese Unie te lang als een Bancontact gezien. In Polen is de pers nog niet helemaal in handen van de overheid, in Hongarije wel en ook Slovenië zit op dat spoor. Zonder vrije pers heb je geen vrije verkiezingen meer in Hongarije. Je hebt geen objectieve bronnen om als burger een keuze te maken als je alleen kijkt naar een soort Noord-Koreaans propagandakanaal waar je alleen Orbán met ontblote torso een lintje ziet doorknippen.’

Bent u soms niet te activistisch als rechter?

Morijn: ‘Nee, ik leg gewoon uit wat het Hof van Justitie met zoveel woorden zegt. De Polen moeten vooral Unieburgers blijven. Maar ik heb er een probleem mee dat Polen de gemeenschappelijke normen ondergraaft. Daarom zet ik me ervoor in, ook in het Nederlandse belang.’

‘Die rechters en de ombudsman in Polen geven blijk van persoonlijke moed. Ik woonde twee keer de rechtszaak in Polen bij tegen Wojciech Sadurski. Dan verlies je wel een beetje je onschuld: iemand van wie je gewend bent les te krijgen over de democratische rechtsstaat wordt aangeklaagd voor smaad aan een Pools televisiestation en de regeringspartij PiS. Die rechtszaken zijn er om mensen monddood te maken. In die zin is het ook wel persoonlijk. Ik vraag me af: zou ik het zelf durven als het in Nederland gebeurt? Ik hoop het.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud