Noord-Ierland na de rellen: 'In mijn leven zal ik geen vrede meer kennen'

Rellen eerder deze maand in West-Belfast ©EPA

De Britse premier Boris Johnson beloofde Noord-Ierland een pijnloze brexit, maar de halflege winkelrekken en recente rellen vertellen een ander verhaal. Op stap door de wijken waar de dreiging van een nieuwe burgeroorlog tussen katholieken en protestanten niet langer ondenkbaar is.

Het glas knarst onder onze schoenen. Iets verderop staat een uitgebrand bushokje. Overal hangen Britse vlaggen. ‘Normaal verschijnen die pas op 12 juli, de feestdag die de revolutie herdenkt. Maar je kan merken dat de spanningen oplopen als de vlaggen ook op andere dagen massaal worden buitengehangen’, zegt Dominic Bryan, professor antropologie aan de Queen’s University van Belfast.

We lopen door Tigers Bay, een van de protestantse wijken waar vorige week zware rellen uitbraken. Twee weken lang kwamen vooral unionistische jongeren, voorstanders van een complete hereniging met Londen, op straat in Noord-Ierland. Ze gooiden met brandbommen, staken auto’s in brand en richtten vernielingen aan. Bijna negentig politieagenten raakten gewond bij de onlusten.

Als de vlaggen ook op andere dagen massaal worden buitengehangen, weet je dat de spanningen oplopen.
Dominic Bryan
Professor antropologie aan de Queen’s University van Belfast

‘Het geweld verbaasde me niet echt’, zegt Bryan, die al decennia de sektarische spanningen in Ierland onderzoekt. ‘Sinds de brexit lopen de frustraties hoog op. De aanleidingen zijn divers: een inval bij een protestantse paramilitaire groepering en het niet bestraffen van een massale bijeenkomst bij een katholieke IRA-begrafenis die tegen de coronaregels inging waren de vonken, samen met het gevoel door Boris Johnson verraden te zijn door het verbreken van zijn belofte dat de brexit geen gevolgen zou hebben voor Noord-Ierland.’

Wat voorafging

De brexit bracht de strijd tussen de katholieken en de protestanten op het Ierse eiland, die teruggaat tot de 17de eeuw, weer aan de oppervlakte.

Noord-Ierland is een onderdeel van het VK, terwijl de Ierse Republiek in het zuiden lid is van de EU. In theorie zou de afsplitsing van het VK dus tot een grens moeten leiden dwars door het Ierse eiland.

Sinds het Goede Vrijdagakkoord in 1998 een einde maakte aan het bloederige Ierse conflict, was de fysieke grens tussen Noord-Ierland en de Ierse Republiek verdwenen. Beide partijen beseften dat een nieuwe grens opnieuw tot geweld zou kunnen leiden.
Tegen zijn beloftes in ging premier Boris Johnson toch akkoord met een zachte versie van die grens in de Ierse Zee, tussen het Britse en Ierse eiland. Noord-Ierland stapt dus mee uit de EU. Maar omdat er geen grens met de Ierse Republiek is, kunnen goederen wel gecontroleerd worden als ze vanuit het VK Noord-Ierland binnenkomen.


Dat leidt tot onvrede bij een deel van de protestantse bevolking in Noord-Ierland. Dat zijn meestal unionisten of loyalisten, die streven naar de totale eenheid met de rest van de Britse kroon. Dat Britse goederen niet langer vrijuit hun richting uitkomen, is hen een doorn in het oog.

De katholieken, die traditioneel voor een hereniging met de Ierse Republiek zijn, en dus ook republikeinen worden genoemd, hopen dan weer dat de nieuwe zeegrens tot een hereniging van het eiland leidt.

Heethoofden

Op North Queen Street, waar jongeren een auto kaapten, in de richting van de politie reden en hem in brand staken, zijn de bewoners karig met commentaar. Een vrouw snelt naar binnen, een andere wil alleen zeggen dat de jongeren hun frustraties niet meer kwijt kunnen sinds de lockdown. ‘Het voetbalpleintje aan de overkant is dicht. Waar moeten ze naartoe?’

Een 19-jarige student economie, die net als de meesten niet met zijn naam in de krant wil, maakt zich zorgen. ‘De jongeren van 14 die niet drinken of geen drugs nemen, zijn in deze wijk in de minderheid. Het volstaat dat zo’n dronken individu per ongeluk een brandbom in een huis gooit of zelf onder de wielen van een politiewagen komt, en het zit ertegen.’

‘Die kinderen worden opgehitst door volwassenen die vijftig meter verderop staan te kijken’, vervolgt hij. ‘Maar zodra per ongeluk zo’n kind wordt gedood, zullen de volwassenen er zich mee beginnen te bemoeien. Eerst aan protestantse kant, dan natuurlijk ook aan katholieke kant als vergelding. Voor je het weet, moeten de Britten weer troepen sturen. En zo beland je in een nieuwe burgeroorlog.’

Controle in de haven van Larne. ©Getty Images

De resten van the Troubles zijn nog overal zichtbaar in deze wijk, die minder bekend is dan de door de toeristen gefrequenteerde Shankill Road. Maar ook hier hangt het vol opzichtige muurtekeningen met symbolen van de bevrijdingslegers, gedenktekens voor gesneuvelde activisten, bloemen en een bordje aan de muur voor een vermoorde buur: ‘In loving memory of William Morgan (Big Willie), murdered by cowards, 11th July 2002.’

Dat de geschiedenis hier geen geschiedenis is, blijkt elke avond weer als de poorten tussen de katholieke en de protestantse wijken op slot gaan. Zo worden directe confrontaties tussen heethoofden vermeden. Volgende week, na de begrafenis van prins Philip - wiens dood bij de koningsgezinde protestanten tot een periode van respect en rust leidde - wordt het volgens de lokale krant Belfast Telegraph opnieuw spannend omdat de loyalisten marsen zullen organiseren, die vaak tot controverse leiden.

Aan de katholieke kant van de poort, waar de straten er net iets netter bij liggen en er merkelijk minder vlaggen - Ierse in dit geval - hangen, heeft bewoner Michael er geen goed oog in. ‘Ik woon hier sinds 1999 en er is niets veranderd. Dit gaat niet over religie, dit gaat niet over politiek, dit gaat niet over de brexit, dit gaat over economie. Dit is een van de armste wijken van Belfast, en de mensen hopen zich zo op de kaart te zetten omdat ze aandacht willen en meer geld naar hier willen zien stromen. Tegelijk misbruiken paramilitaire organisaties de chaos om hun criminele belangen te verdedigen.’

Dominique Bryan bevestigt dat. ‘De verbittering bij de protestanten is alleen maar toegenomen. Aan katholieke kant hebben ze de wind in de zeilen. Hun economische achterstand tegenover de protestanten is grotendeels goedgemaakt, en ze trekken zich op aan een mogelijke hereniging met de rijkere Ierse Republiek.’ De demografische evoluties spelen in hun voordeel: op termijn kunnen ze de meerderheid van het parlement halen.’

Bryan vertelt dat er traditioneel drie grote vlakken van segregatie waren: huisvesting, tewerkstelling en onderwijs. ‘Op die eerste twee hebben we sinds het Vredesakkoord van 1998 grote progressie gemaakt. Maar op het vlak van onderwijs blijft veel werk aan de winkel.’ De meeste kinderen gaan nog altijd naar scholen van hun eigen geloofsgemeenschap.

Toch wil Bryan niet dramatiseren. ‘De protesten van vorige week waren veel minder massaal dan vroeger. Een grote meerderheid van de jongeren kijkt vooruit en heeft lak aan het verleden.’ Hij wijst op een jongen in rood uniform die door een van de toegangspoorten komt gestapt. ‘Aan zijn uniform zie ik dat hij van de protestantse school iets verderop komt. Toch is hij door de katholieke wijk gestapt, iets wat vroeger ondenkbaar was. Je ziet ook steeds meer gemengde sportclubs ontstaan. En mensen uit de middenklasse kiezen niet meer per definitie voor een school van hun religie.’

Opluchting omdat een tiener door een wijk van een andere bevolkingsgroep durft te stappen? Bryan ziet onze verwondering. ‘We komen van ver. Nog altijd zijn er grootouders of ouders die hun kinderen afraden een bepaalde bus te nemen omdat er kinderen van de tegenpartij op zitten. Veel scholen kiezen bewust voor andere openingsuren, zodat ze niet samenvallen met die van de tegenpartij.’

Wat rest van een bus na de rellen van vorige week. ©Getty Images

Een lading hondenvoeding

De brexit heeft de oude wonden opengereten. Dat zie je op de snelweg van Belfast naar de noordelijke havenstad Larne. Aan de kant van de weg hangen affiches met ‘Larne says no to the Irish Sea Border’ and ‘Scrap Northern Ireland protocol’.

Dat protocol, een onderdeel van het brexitakkoord, zien de loyalisten als een verraad van Johnson, omdat goederen van het VK nu worden gecontroleerd voor ze Noord-Ierland binnen mogen. Dat compromis kwam uit de bus omdat een fysieke grens tussen Noord-Ierland, onderdeel van het VK, en Ierland, onderdeel van de EU, te gevoelig is voor de felbevochten vrede tussen de twee partijen op het eiland.

Je moet geen logistiek specialist zijn om te merken hoe concreet de brexit hier is geworden. Kinderen hebben volstaat.
Sarah Hards
Manager bij AM Nexday

Tussen de vrachtwagens, vorkliften en palletten met toiletpapier, colaflessen, verfpotten en meststoffen van haar bedrijf AM Nexday in de haven van Larne illustreert manager Sarah Hards de praktische gevolgen van die zeegrens. ‘We hebben gisteren eindelijk een lading hondenvoeding uit het VK binnengekregen. Voor vier palletten heeft dat drie weken gekost.’

‘Maar je moet geen logistiek specialist zijn om te merken hoe concreet de brexit hier is geworden. Kinderen hebben volstaat’, zegt ze. Twee weken geleden probeerde ze bij een Britse verdeler een glijbaan voor in de tuin te bestellen, en die had weinig zin om de paperassen in orde te brengen. Ze wacht er nog altijd op. ‘Terwijl mijn buurvrouw een trampoline in Finland bestelde, en die na een paar dagen geleverd kreeg.’

Hoewel de leveringen uit het VK steeds vlotter verlopen, doen veel verdelers de moeite niet meer. ‘In de supermarkt zie je dat in het groenterek’, zegt Hards. ‘Er is niet altijd broccoli. En wie een specifieke ajuinen of organische producten zoekt, mag het helemaal vergeten. Dat voert ons twintig jaar terug in de tijd. Mensen zijn daar gevoelig aan.’

‘Hoewel we uitvoerig hadden gewaarschuwd voor de gevolgen van de brexit, zijn de mensen nu pas ontwaakt’, zegt Seamus Leheny, policymanager van de belangenorganisatie Logistics UK. Er komen jaarlijks 425.000 vrachtwagens uit Groot-Brittannië Noord-Ierland binnen, goed voor 10 miljard pond goederen. Meer dan de helft is bedoeld voor de klein- of groothandel. ‘De procedures werken al beter dan in het begin, maar het IT-systeem waarmee bedrijven hun douanerechten terugbetaald kunnen krijgen als hun geïmporteerde goederen niet doorreizen naar de EU staat nog altijd niet op punt. Die terugbetalingen krijgen ze dus nog niet.’

Hoewel we uitvoerig voor de gevolgen van de brexit hadden gewaarschuwd, zijn de mensen nu pas ontwaakt.
Seamus Leheny
Policymanager van de belangenorganisatie Logistics UK

Per pallet kunnen de meerkosten oplopen van 50 tot 400 pond. Leheny: ‘Alle producten van dierlijke of plantaardige afkomst moeten apart worden gecontroleerd. Veel bedrijven moeten dus extra personeel inhuren of doen een beroep op douanekantoren. En hoewel de meeste producten niet zijn veranderd, moeten ze een bewijs leveren dat ze aan de EU-standaarden voldoen.’

Aanvankelijk waren er aanvoerproblemen in de Ierse supermarkten. Er doken ook verhalen op van sigarettenmerken die niet meer te krijgen waren omdat ze niet voldeden aan Europese gezondheidsnormen. Nu vooral kleinere Britse bedrijven de Ierse markt links laten liggen, richten importeurs zich meer op Europa voor bepaalde voedingsproducten. De Britse paté van vroeger is nu een Franse paté geworden.

In die zin heeft de brexit een omgekeerd effect, waarbij Noord-Ierland economisch in de richting van Europa wordt gedreven. Dat is koren op de molen van de republikeinse droom om het eiland te herenigen, en tegelijk de ultieme nachtmerrie voor de unionisten.

Conflictueuze details

De douanepost is weggestopt in een hoekje van de haven. Zo delicaat is dat hier.
Nick McCullough
Noord-Ierse manager van het Deense scheepvaartbedrijf DFDS

Elke fysieke grenspost ligt gevoelig op het eiland. Enkele weken geleden weigerden de grensambtenaren in de haven van Larne naar het werk te komen, nadat doodsbedreigingen waren aangebracht op muren in de buurt. Intussen zijn ze weer aan het werk, maar de gevoeligheid blijft.

Dat is ook zo in Belfast. ‘Je vindt het normaal dat je meteen wordt gecontroleerd als je in een haven of luchthaven van een ander land komt. Maar hier zou ik je een kaart moeten meegeven als je de douanepost wil vinden. Die is weggestopt in een hoekje van de haven. Zo delicaat is dat hier’, zegt Nick McCullough, de Noord- Ierse manager van het Deense scheepvaartbedrijf DFDS.

Hij ziet een directe link tussen de economische gevolgen van de brexit en de rellen. ‘Als ik vroeger 1.000 pond moest aanrekenen voor een pallet uit Londen, is dat nu misschien 1.200 pond. Die prijs wordt doorgerekend. Uiteindelijk zal een inwoner van Belfast misschien 70 pence moeten betalen voor zijn rijst, in plaats van 62 in Londen. Dat is niet veel, maar voor de unionisten is elk klein detail een reden om het conflict op te zoeken.’

Een paramilitaire mural in Newtownards. ©Getty Images

De oplossing zal op politiek niveau moeten worden gezocht. Makkelijk wordt dat niet. De DUP, de leidende protestantse partij, werd onlangs opgeschrikt door een slechte peiling. Daarom doet ze er nu alles aan om het vertrouwen van de unionistische kiezer terug te winnen, zegt David Phinnemore, professor Europese politiek aan de Queen’s University van Belfast. ‘De werkende protestantse klasse voelt zich niet meer gehoord, waardoor de DUP zenuwachtig begint te worden.’

Uiteindelijk zal de vrede afhangen van hoe de relaties tussen het VK en de EU evolueren, vervolgt Phinnemore. ‘Noord- Ierland ligt er letterlijk tussen. Op dit moment is de dynamiek tussen die twee machten niet goed, zeker niet met de huidige regering in Londen. Johnson moet bewijzen dat zijn harde brexit voltooid geraakt. Maar wat als de realistische gevolgen van de breuk steeds duidelijker worden? Misschien verandert die dynamiek onder druk van de zakenwereld en is er wel meer toenadering mogelijk.’

Rijkdom en vrede

Blijft de vraag of de jonge betogers het geduld hebben daarop te wachten. Kan een nieuwe vonk het land niet opnieuw doen branden? Maandag nog werd een mogelijke ramp vermeden toen een Noord-Ierse treinbestuurder net op tijd kon stoppen voor een brandende auto die onbekenden op het spoor hadden gezet.

‘Het verleden leert dat escalatie zeker een risico is’, zegt Phinnemore. ‘Maar na 23 jaar zijn onze inwoners van de stabiliteit gaan houden, met uitzondering van enkele paramilitaire groepen. Er is een directe link tussen onze rijkdom en vrede. Daarom is het zo belangrijk dat jullie in Europa beseffen dat deze grens in de Ierse Zee zo weinig mogelijk effect mag hebben op de mensen die hier leven. Dit is geen grens als alle andere. Tegelijk moet de Britse regering onder ogen zien wat de echte gevolgen van de brexit zijn. En dat is nog altijd een probleem.’

In Sandy Row, een andere armtierige arbeiderswijk in Belfast die tijdens de Troubles de bakermat was van het verzet tegen de republikeinen, lijkt er weinig reden tot optimisme. Ook hier hangen overal vlaggen, van Groot-Brittannië, van Noord-Ierland en van de Ulster Freedom Fighters, de protestantse tegenhangers van het IRA. Op een hek achter een braakliggend terrein vol vuilnis hangt een spandoek: ‘Sandy Row says No to Irish Sea Border’. Daaronder staat: ‘De gevechten die we vandaag weigeren aan te gaan worden morgen de ontberingen die onze kinderen moeten ondergaan.’

Politie zie je hier niet vaak, tenzij bij rellen. De aanwezigheid van een uniform werkt nog altijd als een rode lap op een stier in Noord-Ierland. ‘In mijn leven zal ik geen vrede meer kennen’, zegt Mary, die al haar hele leven in de wijk woont. Haar kinderen gingen naar een protestantse school, trouwden met een protestant en voeden hun kinderen ook weer protestants op. ‘De verhalen van de gruwel krijgen al deze generaties nog mee. Ik hoop dat de verbittering ooit verdwijnt. Maar het zal niet voor meteen zijn.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud