nieuwsanalyse

Oost-Europa doet EU-vlag scheuren

©Ã‚© image100/Corbis

Europa als project van vrede, welvaart en vrijheid wordt verscheurd van binnenuit. Uitgerekend Oost-Europa dweept met de soevereine, etnisch zuivere eenpartijstaat.

Er loopt een nieuwe scheidingslijn door Europa. Het gaat niet om een fysieke grens zoals in de tijd van het IJzeren Gordijn. De verdeeldheid gaat over de fundamentele principes waarop de Europese Unie haar samenhorigheid bouwde: waarden als democratie, rechtsstaat en vrijheid van mening en pers. De scheidingslijn valt wel grotendeels samen met de oude verdeling tussen het vrije Westen en de socialistische volksrepublieken in het oosten van Europa na de Tweede Wereldoorlog.

De Europese Commissie dreigde de voorbije week met ultieme sancties tegen Polen als het land de principes van de rechtsstaat en de democratie niet respecteert. Jaroslav Kaczynski, de leider van de nationalistische PiS-partij, spiegelt zich aan de Hongaarse premier Viktor Orban. Die zit al jaren op ramkoers met Europa maar verstevigt systematisch zijn macht in eigen land. Orbans recept: demonisering van de oppositie in eigen land en van de Duitse kanselier Angela Merkel in de EU, gecombineerd met een sluipende beknotting van de rechterlijke macht en de pers.

Soevereiniteit vs. solidariteit

Europa heeft geen adequate middelen om op te treden tegen landen die de grenzen van de rechtsstaat aftasten of zelfs overschrijden.

De scheur in de Europese vlag gaat dus over fundamentele zaken: solidariteit als basis van de Europese samenwerking en de eerbiediging van het gezag van Europese instellingen. Orban en Kaczynski zetten nationale soevereiniteit tegenover solidariteit. De twee landen willen niet uit de Unie stappen. De Europese Unie moet opschuiven in hun richting: een unie van staten waarbij enkel nog unaniem beslist wordt over wat wel en niet samen wordt gedaan.

Europa heeft een dergelijke hang naar een autoritaire staat in de Unie nooit ingecalculeerd. Het idee dat de nieuwe lidstaten, die nog maar net aan de Sovjet-onderdrukking waren ontsnapt, voor een nieuwe vorm van autocratische eenpartijstaten in schapenvacht zouden kiezen, leek en lijkt ook vandaag absurd.

Europa heeft daarom geen adequate middelen om op te treden tegen landen die de grenzen van de democratie en de rechtsstaat aftasten of zelfs overschrijden. De enige optie is een kernbom: het ontnemen van het stemrecht van een lidstaat die de Europese waarden tart. Dat komt neer op een uitsluiting van dat land. De EU-leiders moeten unaniem beslissen dat het land in de ban moet, wat die ultieme sanctie zeer moeilijk toepasbaar maakt.

Mensenrechten

Voor landen die lid van de club willen worden, zijn de regels wel verstrengd. In de nasleep van de val van het IJzeren Gordijn besliste de Europese Unie om de criteria voor toetreding aan te vullen met politieke criteria, zoals stabiele instellingen, het eerbiedigen van democratische principes en respect voor mensenrechten, rechten van minderheden en persvrijheid.

Net die nieuwe politieke criteria maken dat de toetredingsonderhandelingen met Turkije zo goed als geblokkeerd zijn in de nasleep van de militaire poging tot staatsgreep een jaar geleden. Macedonië, ook een kandidaat-lid, werd deze week genoopt zijn wetgeving over de rechterlijke macht aan te passen. Maar eens landen als Turkije of Macedonië lid zijn, is de Europese hefboom weg.

Europa als supermarkt

De Hongaarse premier Viktor Orban laat zijn ministers beweren dat een leger van miljoenen migranten klaarstaat om Hongarije binnen te trekken.

De Franse president Emmanuel Macron heeft zich sinds zijn aantreden niet populair gemaakt bij de machthebbers in Polen en Hongarije. Hij verwijt de twee landen Europa als een supermarkt te zien waarin ze zelf kiezen wat ze meepikken. Het zijn landen die de baten - geld uit het EU-budget - krijgen, maar de plichten die verbonden zijn aan het lidmaatschap van de Europese club afwijzen.

Macron leidt ook de aanval op het systeem van de detachering, waardoor Oost-Europeanen in de bouw en het transport zo goedkoop werken dat ze bona fide bedrijven in Frankrijk en België nekken. Zijn uitval leverde een stevige repliek op van de Poolse premier Beata Szydlo. Ze noemde Macron ‘vijandig’ en beschuldigde hem ervan een nieuwe, ‘morele scheidingslijn’ te trekken tussen oost en west.

De ruzie over de detachering is het eerste geschil dat Oost- en West-Europa tegen elkaar opzet. De onderhandelingen over een minimumprincipe, gelijk loon voor gelijk werk op dezelfde plek, blijft moeilijk verteerbaar voor alle Oost-Europese lidstaten, en niet alleen Polen en Hongarije.

De vier Visegrad-landen (Polen, Hongarije, Tsjechië en Slovakije) hebben zich wel ontpopt tot de spreekbuis van het in hun ogen ‘achtergestelde’ oosten. Ze vormen een ogenschijnlijk hechte club. Ze doen er alles aan om samen naar voren te treden en de onderlinge geschillen en verschillen toe te dekken. Ze ontpopten zich in korte tijd tot een soort Oost-Europese Benelux.

©MEDIAFIN

Het gevoel tweederangsburgers te zijn leeft er sterk en wordt bovendien gecultiveerd. De Slovaakse premier Robert Fico kwam donderdag aan de Europese Commissie vragen om iets te doen aan het feit dat grote internationale merkproducten, zoals voeding en wasmiddelen, in zijn land van een lagere kwaliteit zijn. Tests tonen inderdaad aan dat producenten voor de Oost-Europese markt systematisch goedkopere ingrediënten gebruiken.

Fico behoort ook tot de harde lijn in het debat dat Europa de voorbije jaren het meest verdeelt: migratie. Slovakije stapte met Hongarije naar het Europees Hof van Justitie om de verplichte opvang van asielzoekers uit Griekenland en Italië aan te vechten. De twee landen vingen woensdag bot bij de advocaat-generaal van het Hof en het lijdt weinig twijfel dat het voltallige Hof diens advies zal volgen.

Tegelijk dreigt de Europese Commissie drie landen - Polen, Hongarije en Tsjechië - voor het EU-Hof te dagen omdat ze nul of, in het geval van Tsjechië, slechts twaalf asielzoekers overnamen.

Het Soros-complot

Migratie is hét thema waarmee Viktor Orban zich afzet tegen Europa en tegen de ‘opendeurpolitiek’ van Angela Merkel. Orban flirt met de Amerikaanse president Donald Trump, die net als hij bereid is muren te bouwen om migranten buiten te houden.

Orban wil geen deel uitmaken van een geglobaliseerde wereld. Hij wil zijn land ‘etnisch zuiver’ houden en geen moslims toelaten: ‘Er is geen enkel land waar multiculturalisme werkt.’ In West-Europa hebben de komst van migranten en de ‘ontchristelijking’ tot de dood van de eigen cultuur geleid, haalt hij uit.

‘Viktator’ Orban heeft nog wel meer gemeen met Trump: zijn aanvallen op onwillige rechters en zijn uitvallen naar media die ‘fake news’ verspreiden omdat ze dingen schrijven die niet in zijn kraam passen.

Ondertussen zet Orban de klassieke en de sociale media in om bijna dagelijks valse berichten te verspreiden. Zo laat hij ministers verklaren dat er een leger van miljoenen migranten klaarstaat om Hongarije binnen te trekken. De Hongaarse miljardair George Soros zou achter dat plan zitten en daarvoor de steun krijgen van de Europese Unie en van ngo’s die zich inzetten voor vluchtelingen. Die nieuwsberichten vermelden steevast het ‘feit’ dat veel van de aanslagen in Europa het werk van vluchtelingen waren.

Orban heeft er al enkele stevige aanvaringen met Europa opzitten. Hij moest zes jaar geleden al onder druk van Brussel restrictieve wetgeving voor rechters en pers bijsturen. Maar hij blijft de randjes van het wettelijke opzoeken en de inbreukprocedures tegen het land stapelen zich op. Zo kant de Commissie zich tegen de sluiting van een door Soros gesteunde universiteit in Boedapest.

De sluikse aanvallen op ‘slechte’ rechters stoppen niet. De pers is het volgende doelwit. Orban heeft van de staatsradio en -televisie een propagandamachine gemaakt en ook de privémedia zijn in handen gekomen van oligarchen die in zijn zak zitten.

‘Polen doet eigenlijk net hetzelfde als Hongarije,’ zegt een hoge EU-bron: een vijandbeeld creëren en het gerecht en de pers onder de knoet proberen te krijgen. De Poolse sterke man Kaczynski is niet van plan in te binden. Ook hij wijst Merkel met de vinger, ditmaal voor de Duitse rol in de Tweede Wereldoorlog.

Kaczynski gelooft ook echt in zijn complottheorie. Volgens hem zijn de Russen, samen met de voormalige Poolse premier en huidige EU-Raadsvoorzitter Donald Tusk verantwoordelijk voor de dood van zijn broer Lech begin 2010. Typisch Pools is de conservatief-katholieke inslag van zijn beweging. Getrouwen van Kaczynski komen elke maand samen voor het presidentieel paleis om de rozenkrans te bidden.

Rozenkransbeweging

Toch stoort het Kaczynski dat zijn rozenkransbeweging lang niet de hoeveelheid mensen kan mobiliseren als de massa die het afgelopen weekend tegen de hervorming van het gerecht heeft geprotesteerd. Maar de zuivering van het gerecht gaat onverminderd door, kondigde hij al aan. Net als de aanvallen op de pers. Die zijn sluipend, maar de overheid heeft met de toewijzing van bandbreedtes een wapen in handen om foute media te fnuiken.

De vicevoorzitter van de Europese Commissie, Frans Timmermans, gaf Warschau al een schot voor de boeg: ‘Journalisten mogen niet worden geïntimideerd en bang zijn om hun job te verliezen. In een democratie moet de pers vrij kunnen werken. En vervelend kunnen zijn.’ Maar het recht vervelend te zijn, reserveren Orban en Kaczynski exclusief voor zichzelf.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect