analyse

Op zoek naar een migratiebeleid waarvoor we ons niet moeten schamen

Een bus brengt migranten naar een tent van het Rode Kruis in Malaga. Spanje was dit jaar het Europese land waar de meeste migranten toekwamen. ©NurPhoto via Getty Images

Een degelijk migratiebeleid is humaan, pragmatisch over de brutaliteit van de wereld en krijgt democratische steun van de lokale bevolking. Hoe kunnen we het beter doen?

Europa worstelt al drie jaar met de migratie van mensen uit Afrika, het Midden-Oosten of verdere oorlogsgebieden als Afghanistan. Soms zijn er doorbraken zoals de Turkijedeal van 2016, maar onder controle is het nog altijd niet. Dat tot aan Vlaamse snelwegen parkings dicht moeten, is daarvan het meest in het oog springende symptoom.

Hoe ziet een ideaal migratiebeleid eruit? Een paar eisen dringen zich op. Het moet pragmatisch en niet naïef zijn voor de brutale realiteit van oorlogsgebieden en mensensmokkel. Het moet humaan zijn, zodat we er ons niet voor hoeven te schamen. En het moet de steun van de Vlaamse en Europese bevolking krijgen, of het kapseist in de volgende verkiezingen.

Hoe doe je dat? Een zoektocht naar hoe het zou kunnen.

Schrap de symbolen

De verleiding is groot om de politieke strijd over migratie te zien als een tussen twee kampen, met aan de ene kant de Duitse bondskanselier Angela Merkel en de Franse president Emmanuel Macron en aan de andere kant de Hongaarse premier Viktor Orbán en de Italiaanse minister van Binnenlandse Zaken Matteo Salvini.

Dat beeld klopt tot op zekere hoogte, maar de eenvoud ervan verhult deels de realiteit. Macron laat alle grenzen van Frankrijk bewaken en controleren, minstens tot eind oktober. De officiële reden voor de schorsing van de Schengenregels is ‘de aanhoudende terreurdreiging’, maar Macron snijdt daarmee ook illegale vluchtelingen uit Italië en Spanje de pas af.

Ook Duitsland controleert en bewaakt nog altijd zijn landgrens met Oostenrijk wegens ‘de aanhoudende significante secundaire bewegingen’. Daarmee wordt bedoeld: vluchtelingen die zodra ze in de Europese Unie zijn aangekomen verder door de EU reizen.

De Europese Unie is niet gewend aan het brutale spel van de geopolitiek. Maar ze zal niet anders kunnen dan zich te mengen.

Tegelijk is niet alles dat Orbán doet perfide. Zijn aanval op de rechtsstaat is dat wel en zijn weigering om asielzoekers op te nemen getuigt van een gebrek aan samenwerking. Maar zijn befaamde muur staat aan de buitengrens van de Europese Unie, ook Spanje heeft er zo een. Zonder die buitengrens kan een migratiebeleid nooit werken, omdat je de controle uit handen geeft.

Eén argument pleit in het voordeel van de keiharde Italiaanse aanpak: terwijl Frankrijk zijn grenzen sluit, kwamen er volgens data van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR de voorbije vier jaar 625.000 vluchtelingen in Italië aan. Het rechtvaardigt het extreemrechtse beleid niet, maar je snapt vanwaar het komt. Het is een antwoord van Italiaanse politici op kiezers die zich onveilig voelen, het is ook waarom CD&V-burgemeesters snelwegparkings sluiten.

Negeer het probleem niet

In zijn State of the Union merkte de Europese Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker eerder deze maand op dat in Griekenland 97 procent en in Italië 80 procent minder vluchtelingen aankomen. De cijfers zijn wel degelijk gedaald. Dat toont dat vooruitgang mogelijk is.

Maar wie daar een argument in ziet om te zeggen dat de crisis overroepen is, vergist zich. Er is een verschil tussen wat economen voorraad en stroom noemen. Als bij een overstroming het water tot op een centimeter van je dorpel staat, heb je er geen boodschap aan dat het plots 80 procent minder regent. Het betekent nog altijd dat je huis elk moment kan onderlopen.

Met andere woorden: er komen minder vluchtelingen dan de vorige jaren aan, maar ze zijn hier nog altijd. Niemand kan bovendien garanderen dat er zich volgende zomer niet opnieuw meer migranten melden.

Voorts mag je de politieke signalen van antimigratiepartijen niet negeren. De les van het Vlaams Blok in de jaren negentig is dat je zijn antwoorden niet au sérieux kan nemen omdat ze overgesimplificeerd en onwerkbaar zijn, maar dat je zijn vragen wel ernstig moet nemen.

Tot slot zijn er evidente signalen. Dat snelwegparkings dichtgaan, is niet normaal. Er is wel degelijk iets ernstigs aan de hand.

Een migrant wandelt naar een opvangcentrum van het Rode Kruis nabij Granada. ©LightRocket via Getty Images

Leg de bron droog

Als je zonder symbolen en met harde cijfers in de hand een antwoord formuleert, hoe moet dat luiden? Luuk Van Middelaar, de speechschrijver van toenmalig Europees voorzitter Herman Van Rompuy, vergelijkt het migratiebeleid in zijn jongste boek met een beleid om te vermijden dat een land overstroomt. Je kan de bron van de rivier droogleggen, een dijk bouwen of het water binnenlaten en verspreiden over een netwerk van kleine grachten.

‘Leg de bron droog’ betekent dan: milder de conflicten elders ter wereld. Ergens is dat utopisch, maar tegelijk helpen alle beetjes. Een land heeft drie manieren om te helpen, met diplomatie, defensie en ontwikkelingssamenwerking.

Daar ligt het terrein veel te braak voor de Europese Unie. Ze is niet gewoon aan het brutale spel van de geopolitiek. We zijn niet gewend te onderhandelen met Egypte, Rusland of Saoedi-Arabië, zoals de Amerikanen doen. Maar als je impact wil hebben op het conflict in Syrië of op de brandende buurlanden van de EU zal je niet anders kunnen.

De Europese landen zaaiden dit jaar de kiem voor een prille samenwerking voor defensie, maar de weg is nog bijzonder lang. De facto komt na de brexit Frankrijk in de Europese cockpit, omdat het als enige Europees land kernwapens en een permanent vetorecht in de VN-Veiligheidsraad heeft.

Behalve geopolitiek zijn ook zachtere maatregelen mogelijk. Meer geld geven aan de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR om kampen te bouwen in de nabijheid van conflicten, zodat mensen niet de halve wereld over moeten. Of ngo’s of de UNHCR die trajecten helpen monitoren zodat ze veiliger worden en mensensmokkelaars op afstand worden gehouden.

We lijken almaar verder weg te zakken. De overheid krijgt migratie niet onder controle en de kiezers zijn angstig en kwaad.

Bouw een dijk

De dijk is de buitengrens van de EU. Voor wie de kaart van Europa bekijkt, lijkt dat op het eerste gezicht een onmogelijke opdracht, maar de voorbije drie jaar tonen dat er vooruitgang is. Dat komt door de felbetwiste samenwerking met Turkije en Libië. Opnieuw zijn we die harde les van de geopolitiek wellicht verplicht te leren. De Commissie maakte dit jaar een afspraak met Servië, Macedonië en Albanië om er Europese grenswachters in te zetten. Er blijven moeilijke plekken, zoals de wouden in Polen, maar er is vooruitgang.

Bouw een sluis

Een dijk betekent niet dat iedereen buiten blijft. In een dijk zit een sluis, die open kan, net zoals in een muur een poort zit. Daardoor kan je zelf bepalen wanneer ze opengaat en krijg je grip op de situatie. Er komen met andere woorden weer beleidskeuzes op tafel.

Twee groepen mensen verdienen een ingang. Wie met recht en reden vreest voor zijn leven en dus recht heeft op asiel. En wie goed opgeleid is en vacatures kan invullen. De eerste categorie steunt op altruïsme en het vermijden van morele schaamte, de tweede op wederzijds welbegrepen eigenbelang. Het is wellicht de enige manier om bij de autochtone bevolking weer steun voor het migratiebeleid op te bouwen.

Praktisch bekeken gebeurt die selectie idealiter in opvangcentra aan de buitengrenzen van de EU, zodat de gevaarlijke oversteek over de Middellandse Zee nutteloos wordt. Een schoonheidsprijs win je er niet mee en opnieuw zullen onaangename deals met Turkije of Noord-Afrikaanse landen nodig zijn. Maar met een vluchtelingenkamp als in Calais, in vrachtwagens verstopte transmigranten, gesloten snelwegparkings of migrantenboten winnen we evenmin schoonheidsprijzen.

Juridisch problematisch is de beslissing naar waar je vervolgens de boten met vluchtelingen die op de Middellandse Zee de Europese kust naderen terugstuurt. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens verbiedt een pushback naar de Noord-Afrikaanse kust, maar misschien kan een speciaal daartoe uitgerust opvangcentrum nog net.

In het Maximiliaanpark bij station Brussel-Noord bivakkeren voor de tweede zomer op rij honderden vooral Afrikaanse migranten. ©Photo News

Verspreid de inspanning

Het water verspreiden over grachten betekent dat je de inspanningen voor de opvang over vele schouders verspreidt, zodat ze draagbaar en absorbeerbaar wordt. Daar loopt het helemaal mis. De Europese Unie hanteert nog altijd de Dublinregels, die zeggen dat wie asiel aanvraagt in de EU dat moet doen in het eerste land van aankomst. Dat legt alle lasten op de schouders van Griekenland, Italië en Spanje. Het is geen ernstig systeem.

Veel logischer is het plan om de inspanning te verspreiden over alle landen van de Schengenzone, de groep landen die hun onderlinge grenzen hebben afgeschaft en waarbinnen ook vluchtelingen zich vrij kunnen bewegen. Dat lukt dan weer niet omdat Oost-Europa steigert.

Een oplossing kan zijn dat elk land dat lid is van de Schengenzone een bijdrage betaalt - gebaseerd op het bruto binnenlands product en zijn bevolking - die in een gemeenschappelijk Schengenbudget gaat. Landen die asiel verlenen, krijgen vanuit dat budget een vergoeding. Het zou betekenen dat Polen en Hongarije, die nu Europees geld voor landbouw en achtergestelde gebieden krijgen, de facto een deel van dat geld naar West-Europa laten terugvloeien. Het maakt ook letterlijk duidelijk wat de realiteit is: dat de open grenzen van Schengen een prijs hebben.

Vicieuze circel doorbreken

In een ideale wereld hebben politici met die aanpak iets in handen om naar hun kiezers te gaan en meer steun voor hun beleid te krijgen. Want op dit moment lijken we almaar verder weg te zakken: de overheid worstelt ermee om migratie onder controle te krijgen en zelf een beleid te voeren, kiezers worden angstig of kwaad en reageren door op extreemrechts of populistisch links te stemmen. Dat maakt een Europese oplossing, zoals die deze week in Salzburg werd gezocht, nog moeilijker.

De enige manier om die vicieuze cirkel te doorbreken is door de controle op de buitengrenzen te heroveren en het mandaat van de kiezers terug te winnen. Alleen dan kan er opnieuw steun groeien voor wat nodig is, zowel moreel, economisch als democratisch: een asiel- en economisch migratiebeleid dat gesteund wordt door de lokale bevolking.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud