Advertentie
Advertentie
analyse

Orbán en co. hakken almaar feller in op onafhankelijke media

De Hongaarse premier Viktor Orbán (links) en zijn Poolse ambtsgenoot Mateusz Morawiecki. ©AFP

De repressie is er niet zo verschroeiend als in Wit-Rusland, maar in een groot deel van Centraal- en Oost-Europa gaat het de foute kant op met de persvrijheid, ook in EU-lidstaten. 'Viktor Orban schrijft de partituur en de rest zingt mee.'

‘Haha, het lijkt erop dat ze me schaduwen op de luchthaven’, sms'te Roman Protasevitsj zondag vanuit Athene naar een vriend. De Wit-Russische journalist was meer geamuseerd dan verontrust toen hij merkte dat een agent van de geheime dienst KGB hem volgde. Protasevitsj zou naar Litouwen vliegen, buiten de greep van het regime van Aleksandr Loekasjenko. Enkele uren later werd hij echter opgepakt op het tarmac van de luchthaven van Minsk.

Met de kaping van een passagiersvliegtuig, alleen om Protasevitsj in handen te krijgen, vestigde president Loekasjenko alle aandacht op de verschroeiende repressie in zijn land. ‘Wit-Rusland is het gevaarlijkste land in Europa voor journalisten’, waarschuwde de organisatie Reporters zonder Grenzen (RSF) in april bij de publicatie van haar jaarrapport over de persvrijheid in 180 landen. Wit-Rusland zakte in vergelijking met 2020 vijf plaatsen lager, naar positie 158.

De essentie

  • De kaping van een passagiersvliegtuig en daaropvolgende arrestatie van een journalist belicht de brutale repressie in Wit-Rusland.
  • Ook in de EU-landen in het voormalige Oostblok - Hongarije, Polen, Slovenië - staat de persvrijheid onder druk.
  • De media zijn er almaar meer in handen van oligarchen die nauwe banden hebben met de machthebbers.
  • De onafhankelijke en kritische pers wordt het werken bijna onmogelijk gemaakt door een rist ingrepen, de ene al wat subtieler dan de andere.

De Europese leiders veroordeelden deze week unisono Loekasjenko’s manoeuvre en schermden met een nieuwe lading sancties. Onder de critici waren ook enkele regeringsleiders die het zelf niet zo nauw nemen met de persvrijheid in hun land. De recente rangschikking van RSF toonde al aan dat vooral landen in Centraal- en Oost-Europa afglijden, met Bulgarije als slechtste leerling op plek 122.

Illiberale democratie

Vooral de Hongaarse premier Viktor Orban loopt al jaren in het vizier met zijn ‘illiberale democratie’. ‘Orban is erin geslaagd een alternatief model van persvrijheid op poten te zetten en de EU heeft dat niet kunnen tegenhouden’, zegt Pavol Szalai, het hoofd van de afdeling EU en de Balkan bij RSF. ‘Hij is erin geslaagd gesofisticeerde methodes uit te werken om de persvrijheid te beknotten.’

Orbán is erin geslaagd een alternatief model van persvrijheid op poten te zetten.
Pavol Szalai
Chef EU en Balkan van Reporters zonder Grenzen

De denktank Freedom House bestempelde Hongarije onlangs als ‘gedeeltelijk vrij’, een primeur in de EU. Sinds hij in 2010 aan de macht kwam, heeft Orbán haast gemaakt met de ontmanteling van de rechtsstaat. ‘Orbán heeft de publieke media onder totale controle gebracht’, zegt Szalai. 'En hij doet zijn uiterste best om de onafhankelijke, private media in het gareel te laten lopen of het zwijgen op te leggen.’

Exemplarisch was het lot van Klubradio, de laatste onafhankelijke radiozender. Diens licentie werd niet verlengd, zogenaamd wegens een banale administratieve fout. En de kritische website Index werd overgenomen door een zakenman die dicht bij Orbán staat. ‘Dat is een beproefde methode', zegt Szalai. 'De regering grijpt niet rechtstreeks in, maar rekent op stromannen.’ Inmiddels is een groot deel van de media in handen van oligarchen uit de entourage van Orbán.

Propagandazender

Het is een patroon dat in meerdere landen in de regio voorkomt. ‘Orbán schrijft de partituur en Polen, Tsjechië en Slovenië zingen mee’, zegt Szalai. In Polen lijkt de conservatieve regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) het Hongaarse scenario te volgen: eerst de publieke media aanpakken - de openbare omroep is inmiddels omgebouwd tot een propagandazender - en dan de blik richten op de private spelers.

‘De regering werkt aan de ‘herpolonisering’ van de private media’, zegt Szalai. Dankzij een slaafse mediawaakhond komen bedrijven in handen van PiS-getrouwen. Het staatsolieconcern PKN Orlen nam onlangs Polska Press - met 20 regionale kranten en 120 tijdschriften - over van een Duitse uitgever. De machtsgreep bleef niet lang uit: al vier hoofdredacteuren kregen hun ontslag.

4
ontslagen
Sinds de overname van de mediagroep Polska Press door het staatsbedrijf PKN Orlen zijn al vier kritische hoofdredacteuren ontslagen door de nieuwe eigenaar.

En er zijn nog subtielere tactieken. Onlangs liet de Hongaarse staatspost weten geen kranten meer te verdelen. De uitgevers moeten dat zelf maar doen, luidde het. Die extra kosten dreigen veel kleine onafhankelijke bladen fataal te worden. De Poolse regering kwam aandraven met een plan voor een advertentietaks, die vooral de onafhankelijke mediabedrijven moesten betalen.

Nepnieuws

Door de coronapandemie staat de persvrijheid nog meer onder druk. Orbán kreeg in maart 2020 ruime volmachten om de crisis aan te pakken en maakte meteen de verspreiding van nepnieuws strafbaar. Door de wazige definitie van dat vergrijp leek de maatregel vooral bedoeld om kritische media aan te pakken. Ook in Bulgarije was er een soortgelijke maatregel. In sommige landen pakte de politie journalisten op omdat ze tijdens hun werk de coronaregels niet zouden respecteren.

De partij van de Sloveense premier Janez Jansa richtte zelf een mediagroep op die voluit propaganda voert voor de regering.

De Sloveense premier Janez Jansa pakt het nog wat directer aan. Zijn rechts-populistische partij richtte zelf de mediagroep Nova24TV op, met een tv-zender en een nieuwssite. Het is vooral een propagandavehikel voor Jansa, die er een wekelijks tv-programma heeft. De groep wordt deels gefinancierd door Hongaarse oligarchen dicht bij Orban, die ook andere belangen hebben in de Sloveense media. Jansa zette ook het nationale persagentschap STA op droog zaad, waarna zijn aanhangers een alternatief persbureau op poten zetten.

Maarschalk Twito

‘Slovenië is dan wel een klein land, het is in de tweede helft van dit jaar wel EU-voorzitter’, waarschuwt Szalai. ‘Dat betekent dat Jansa het gezicht van Europa wordt.’ In eigen land kreeg de premier al de bijnaam ‘Maarschalk Twito’ omdat hij op Twitter om de haverklap uithaalt naar kritische journalisten, de oppositie en Europa. Jansa heeft een geestesverwant in de Tsjechische president Milos Zeman, die ooit met een namaakgeweer naar journalisten zwaaide.

Het internet biedt een uitweg voor kritische journalisten.

De persvrijheid in Tsjechië staat overigens onder druk door de toenemende machtsconcentratie onder premier Andrej Babis. Een handvol tycoons heeft de media in handen en onafhankelijke spelers wordt het werken onmogelijk gemaakt. Babis, een gewezen zakenman, heeft zelf ook mediabelangen via zijn miljardenconcern Agrofert, dat de spil was in een sjoemelschandaal met Europese subsidies.

Toch zijn er positieve signalen, benadrukt Szalai. Het internet biedt een uitweg voor kritische journalisten, tenminste zolang de autoriteiten daar niet ingrijpen. ‘In Polen hebben ex-journalisten van de staatsomroep de onlinezender Radio 357 opgericht. En de invoering van de advertentietaks is na massaal protest opgeschort. Er is dus hoop dat de persvrijheid in Centraal- en Oost-Europa nog te redden is.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud