'Val Berlijnse Muur was geen liberale overwinning'

©AFP

‘Populisten zetten steeds vaker de aanval in op de liberale democratie’, waarschuwt de Duits-Amerikaanse politicoloog Yascha Mounk. Hij ziet weinig reden tot feesten bij de verjaardag van de val van de Berlijnse Muur. ‘Zelfs de leider van het vrije Westen is een cheerleader voor dictators.’

Dertig jaar na de val van de Berlijnse Muur op 9 november 1989 waart opnieuw een spook door Europa: het spook van het populisme. Om maar te zeggen dat het een verjaardag in mineur is. Van de definitieve overwinning van de liberale democratie - ‘het einde van de geschiedenis’, zoals ooit geprofeteerd door Francis Fukuyama - schiet niet veel meer over. De democratische hausse na 1989 heeft plaatsgemaakt voor een recessie, waarbij populisten, vooral van de rechterzijde, het liberale model uithollen.

Zelfs Oost-Duitsland, waar de implosie van het communistische Sovjetrijk begon, is niet immuun voor het populisme. De extreemrechtse partij AfD haalde dit najaar bij een reeks deelstaatverkiezingen in de voormalige DDR vlot een kwart van de stemmen binnen. ‘Toen ik opgroeide in Duitsland was het politieke establishment zeer zelfgenoegzaam’, zegt de in 1982 geboren Duits-Amerikaanse politicoloog Yascha Mounk.

‘De Duitsers hadden hun lesje wel geleerd, klonk het, en ze zouden nooit meer bezwijken voor de lokroep van politieke extremisten. Dat blijkt dus helemaal niet te kloppen.’

Communistisch bewind

Mounk woont inmiddels al jaren in de Verenigde Staten, waar hij doceert aan de Johns Hopkins University in Baltimore. Maar hij heeft de band met zijn vaderland niet losgelaten. Vorig jaar trok hij geruime tijd door Duitsland voor een reportage over populisme en extreemrechts. ‘Het Oost-Duitse platteland is het ideale jachtterrein voor een rechts-populistische partij als AfD’, zegt Mounk aan de telefoon vanuit Baltimore. ‘Populisten doen het doorgaans beter in rurale gebieden, waar minder hoogopgeleide mensen wonen, ver weg van de economische en politieke beslissingscentra.’

©BELGAIMAGE

AfD spinde goed garen bij de asielcrisis die in 2015 losbarstte, toen meer dan 1 miljoen vluchtelingen in Duitsland belandden. ‘Die crisis was eerder de katalysator dan de oorzaak van de woede. Voordien bestond al een sterke aversie tegen de moslims. Denk aan het waanzinnige succes dat Thilo Sarrazin in 2010 had met zijn boek ‘Deutschland schafft sich ab’, waarin hij waarschuwde voor het gevaar van de Turkse migranten. Zelfs nu de crisis voorbij is en de grote instroom van vluchtelingen is opgedroogd, blijft AfD groeien. Dat is een signaal dat de partij een woede aanboort die verder gaat dan de vluchtelingencrisis.’

Mounk benadrukt dat de val van de Berlijnse Muur helemaal geen liberaal-democratische omwenteling was, zoals zo vaak wordt gedacht. ‘Het zit iets ingewikkelder in elkaar. De burgers die in 1989 massaal de straat opgingen in Berlijn en andere steden achter het IJzeren Gordijn hadden één ding gemeen: de haat tegen het communistische bewind. Voor de rest liepen hun motieven uit elkaar. Sommigen keken inderdaad naar het democratische model van het toenmalige West-Duitsland. Maar voor anderen gaven nationalisme of de traditionele christelijke waarden de doorslag in hun protest, zoals in Hongarije en Polen.’

Wankel samenspel

De politicoloog schreef vorig jaar ‘The People vs. Democracy’, een van de meest verhelderende analyses over de opmars van het populisme en het gevaar voor de democratie. Daarin benadrukt hij dat de liberale democratie - doorgaans gezien als een onlosmakelijke combinatie - een wankel samenspel is van twee aparte elementen. Het liberalisme bewaakt de rechten en vrijheden van burgers, terwijl de democratie garandeert dat de macht in handen is van het volk. Maar die twee elementen - de individuele vrijheid en de wil van het volk - botsen steeds vaker met elkaar, waarschuwt Mounk. Hij wijst erop dat het aantal democratieën jaar na jaar afneemt.

‘We zien steeds vaker dat democratisch verkozen populisten in de eerste plaats het liberalisme aanvallen’, zegt Mounk. ‘Ze ondermijnen het gerecht, muilkorven de onafhankelijke media of beknotten de rechten van minderheden. Een volgende stap is dat ze de democratie ondergraven door de verkiezingen te manipuleren.’

Hij noemt het Hongarije van Viktor Orbán het schoolvoorbeeld van die kwalijke ontwikkeling. ‘Orbán is een regelrecht gevaar voor de democratie en de Europese Unie moet dringend en krachtig ingrijpen, ook om de eigen legitimiteit en geloofwaardigheid overeind te houden.’

De grootste democratieën van de wereld - de Verenigde Staten, India en Brazilië - zijn in handen van populisten.
Yascha Mounk
politicoloog

Zonder alarmistisch te willen klinken, zegt Mounk dat de liberale democratie ontegensprekelijk in gevaar is. ‘Populistische politici zijn wereldwijd aan een opmars bezig en die evolutie versnelt zelfs. De grootste democratieën van de wereld - de Verenigde Staten, India en Brazilië - zijn vandaag in handen van populisten. En in veel landen, denk aan Italië en het Verenigd Koninkrijk, is het populisme een niet te stuiten kracht. Zelfs Duitsland is, ondanks zijn beladen verleden, stilaan een normaal land dat kwetsbaarder is voor de lokroep van extremistische politici. Het is volstrekt onduidelijk hoe deze trend zich zal ontwikkelen.’

Cheerleader Trump

Trump, die claimt zijn land ‘weer groot te maken’, is volgens Mounk de ‘frappantste illustratie van de democratische crisis’. Dat uitgerekend de Verenigde Staten, decennialang het lichtende voorbeeld voor democratische voorvechters, geleid worden door een populist pur sang toont aan dat geen enkel land veilig is. ‘De leider van de vrije wereld is nu de grootste cheerleader van ’s werelds autocraten, ongeacht hun soms gespannen relatie met de VS. De leiders van Rusland, Saoedi-Arabië, China en Egypte hebben weinig gemeen en kunnen toch rekenen op de sympathie van Trump.’

Met zijn felle uithalen en wispelturige gedrag volgt de Amerikaanse president ook nauwgezet de scriptaanwijzingen voor populistische politici, zegt Mounk.

‘Net als zijn collega’s werpt Trump zich op als de enige legitieme stem van het volk. Wie kritiek levert, wordt meteen afgeschilderd als een verrader of een vijand van het volk. En hij floreert door het debat te polariseren. Zijn tegenstanders kunnen alleen maar verliezen als ze ingaan op zijn provocaties.’

De kloof tussen burgers en politiek wordt vaak aangehaald als verklaring voor het succes van populisten. Die kloof is niet nieuw, geeft Mounk toe, maar er is wel een cruciale verschuiving.

‘Het is niet uitzonderlijk dat burgers morren over de regering of over bepaalde beslissingen. Maar tot voor kort stelde de overgrote meerderheid de democratie als bestuursvorm niet in vraag. Dat is nu anders. De democratie ligt steeds vaker onder vuur. Het vertrouwen is weggesijpeld, onder andere omdat politici niet meer kunnen garanderen dat de burgers erop vooruitgaan. Steeds meer mensen vrezen dat hun kinderen het minder goed zullen hebben dan zijzelf.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect