reportage

De drie schikgodinnen van het boek in Vlaanderen

©BELGA

Ze zijn eigenaar van een bijzonder rendabel uitgeefbedrijf en hebben met Standaard Boekhandel het belangrijkste boekenverkoopkanaal in handen. De zussen Schaltin heersen over het boekenvak in Vlaanderen.

De powerlist van de Vlaamse boekensector die het weekblad Knack een paar jaar geleden publiceerde, werd aangevoerd door Frans Schotte, de directeur van Standaard Boekhandel. Op de 9de plek stond Jan Vande Velden, de topman van Zuidnederlandse Uitgeverij (ZNU). Maar eigenlijk hadden Hilde, Frieda en Yvonne Schaltin bovenaan op die ranglijst moeten staan. De drie zussen zijn de eigenaars van ZNU én van Standaard Boekhandel. Jan Vande Velden en Frans Schotte - in 2012 opgevolgd door zijn zoon Geert - zijn hun zetbazen.

ZNU is een van de meest winstgevende uitgeverijen van het land. Standaard Boekhandel neemt met zijn 150 winkels ruim 40 procent van de boekenverkoop in Vlaanderen voor zijn rekening. ‘Standaard Boekhandel bepaalt wat er verschijnt in Vlaanderen en wat niet’, zegt een uitgever.

In deze reeks ontrafelen we deze week het DNA van sterke families achter zes Belgische bedrijven.

Vandaag: de uitgeversfamilie Schaltin

Eerder verschenen:

 De straffe stoot van zeven neven (familie Haspeslagh, Ardo)

'We verkochten nog nooit een huis meer door in de gazet te staan' (familie Vande Vyvere, Matexi)

De kleinkinderen nemen het stuur in handen (familie Moorkens, Alcopa)

‘Ik ben nog altijd de dromer en idealist van mijn familie' (familie Vandemoortele)

De zussen Schaltin kunnen als de schikgodinnen van het boekenvak in Vlaanderen worden bestempeld. Maar ze treden zelden naar buiten. In de foto-databanken of op het internet zijn geen foto’s van hen terug te vinden - op één Facebook-profielfoto na. In ondernemerskringen in Mechelen, waar ze wonen, zijn ze onbekend. Ook in het boekenwereldje zijn er weinigen die ze ooit ontmoet hebben. Hoewel de zussen Schaltin tussen 1997 en 2000 via ZNU een belang van 49 procent hadden in het Leuvense uitgeefhuis Van Halewyck zagen ze er vanaf daar zelf een bestuurdersmandaat in op te nemen. Daarvoor vaardigden ze Frans Schotte en Jan Vande Velden af.

Ze brengen meestal wel een bezoekje aan de Boekenbeurs in Antwerpen, de jaarlijkse hoogmis van het boek waar ZNU en Standaard Boekhandel allebei een grote stand hebben. Incognito dan. Op het afscheidsfeest van Frans Schotte in april 2012, toen die vertrok als CEO van Standaard Boekhandel, tekenden ze ook present. ‘Maar heel onopvallend’, zegt iemand die daar aanwezig was. ‘Ze hadden weinig contact met de andere genodigden.’

Uit de schijnwerpers

De enkele mensen uit de boekensector die de zussen wel goed kennen, willen over hen niks kwijt. ‘Uit de schijnwerpers blijven vinden ze belangrijker dan de winst van hun bedrijven’, zegt Frans Schotte. Op de vraag naar een gesprek over ZNU en zijn familiale aandeelhouders, gericht aan Wim Heremans, sinds begin dit jaar gedelegeerd bestuurder en een zoon van Frieda Schaltin, kwam via een e-mail dit korte antwoord: ‘Het behoort niet tot onze bedrijfscultuur om in de media te komen en gaan daarom niet in op uw vraag. We wensen u veel succes met uw reeks.’

We hebben goede mensen die onze bedrijven leiden en doen groeien. We verkiezen in alle discretie zo te blijven voortwerken.
HILDE Schaltin
Voorzitter Raad van Bestuur

‘Wij blijven liever op de achtergrond’, zegt Hilde Schaltin in een kort telefoongesprek. ‘Wij hebben goede mensen die de bedrijven operationeel leiden en doen groeien. We verkiezen in alle discretie zo te blijven voortwerken.’

Hilde Schaltin (73) is de oudste van de drie zussen. Ze woont in Keerbergen. Frieda (72) en Yvonne (71) wonen in Mechelen, even buiten het centrum in een straat met een bomenrij en ruime burgerhuizen uit de jaren 50 en 60. ‘Het is een gewone Vlaamse familie’, zegt iemand uit hun omgeving. ‘Zeker geen glamour people.’ Een van de zussen doet bijvoorbeeld haar zaterdagse inkopen op de markt in Mechelen. Per fiets. ‘Dat ze welgesteld zijn, blijkt niet uit hun levensstijl. Behalve misschien uit de verre reizen die ze maken’, luidt het.

Het heten hartelijke, levenslustige vrouwen te zijn. Ze leiden zeker geen teruggetrokken bestaan. Ze nemen deel aan het verenigingsleven. Frieda Schaltin is vroeger erg actief geweest in de windsurfclub van Hombeek. Andere zakelijke belangen dan ZNU en Standaard Boekhandel hebben de zussen niet. ‘Het zijn niet de grote entrepreneurs.’

Een grote entrepreneur, dat was hun vader wel. Joris Schaltin, een technisch leraar uit Mechelen, rolde in 1943 in het boekenvak nadat hij een handboek ‘Beknopte mechanica met toepassing op de techniek’ had geschreven. De Standaard Uitgeverij wierf hem vervolgens aan om een schoolboekenfonds uit te bouwen. En dat deed hij met brio. Joris Schaltin trok Vlaanderen rond om schooldirecteurs ervan te overtuigen te kiezen voor Vlaamse uitgaven in plaats van Nederlandse schoolboeken.

Door de successen die hij de uitgeverij bezorgde, meende hij recht te hebben op de functie van directeur van Standaard Uitgeverij. Toen hem dat niet gegund werd, kocht hij in 1956 een belang van 50 procent in het Vlaamse filiaal van de Brits-Amerikaanse uitgeverij Sheed & Ward, en doopte het bedrijf om tot Zuidnederlandse Uitgeverij. In 1980 kocht hij zijn medeaandeelhouder uit.

De Rode Ridder

Joris Schaltin speurde voortdurend naar nieuwe opportuniteiten in het boekenvak. In het fonds van Sheed & Ward zaten de populaire Rode Ridder-boeken van de Vlaamse jeugdschrijver Leopold Vermeiren. Joris Schaltin had het idee om daar een stripreeks rond te lanceren, en sprak er een tekenaar voor aan. Maar die werkte voor Studio Willy Vandersteen (Suske & Wiske), die onder contract lag bij Standaard Uitgeverij. Zo kreeg de concurrentie lucht van het plan. De vroegere werkgever van Joris Schaltin vond een stripreeks rond de Rode Ridder eveneens een uitstekend idee, ging in de tegenaanval, en overtuigde Leopold Vermeiren om naar Standaard Uitgeverij over te stappen. De stripreeks ‘De Rode Ridder’ kwam er, maar bij Standaard Uitgeverij.

In 1984 - hij was toen 68 jaar - trok Joris Schaltin zich uit de operationele leiding van ZNU terug en liet hij die over aan zijn rechterhand Jan Vande Velden. ‘Het was de bedoeling dat Vande Velden het bedrijf zou overnemen. Maar toen Joris Schaltin in 1991 ziek werd en kort daarna overleed, was die overdracht nog niet geregeld. Zo zijn de aandelen in de handen van zijn drie dochters beland’, zegt een oude rot in het boekenvak. Ze hebben 25 jaar later elk nog een derde van de aandelen. Geen van de zussen was actief geweest in de leiding van ZNU - Hilde en Yvonne hebben er wel gewerkt, als illustratrices. Ze konden Jan Vande Velden overtuigen, met een voor hem voordelige financiële regeling, de uitgeverij voort te blijven runnen. Een gouden zaak, voor beide partijen.

Standaard Boekhandel bepaalt welke boeken er verschijnen in Vlaanderen en welke niet.
EEN Uitgever

‘Jan Vande Velden is een briljante vent. Hij heeft het bedrijf groot gemaakt. Wat hij daar heeft gepresteerd, is vrij impressionant’, zegt een collega-uitgever. ZNU, dat onder meer publiceert onder de logo’s Deltas en Globus, legt zich vooral toe op kinderboeken, hobbyboeken en wat in de boekensector ‘platgoed’ wordt genoemd: kleur-, plak- en puzzelboeken die verkocht worden in warenhuizen, speelgoedwinkels en krantenwinkels. Literatuur en ernstige non-fictie, daar houdt de uitgeefgroep zich niet mee bezig - op het experiment met Van Halewyck na.

Voorloper

Die specialisatie heeft ZNU, dat gevestigd is op een industrieterrein in Aartselaar, op een steenworp van de drukke Boomsesteenweg, geen windeieren gelegd. In 2014 realiseerde de uitgeverij een bedrijfswinst van 5,9 miljoen euro op een omzet van 18 miljoen. ‘Ik heb met stomme verbazing naar hun financiële resultaten gekeken’, zegt iemand die een lange carrière in de boekensector heeft. ‘Er wordt vaak beweerd dat er in het boekenvak in Vlaanderen geen geld te verdienen valt. Wel, wie dat zegt, heeft het mis.’

‘Jan Vande Velden is een cijferaar. Hij berekent altijd wat het opbrengt’, zegt een concurrent. ‘En hij is op vele vlakken een voorloper geweest: hij was een van de eersten die boeken maakte voor Carrefour en andere winkelketens, of die in het buitenland - Rusland, China - liet drukken omdat het daar goedkoper was.’ ZNU nam in 1995 een belang van 50 procent in het productiehuis Kinder-Atelier dat kinderprogramma’s maakte voor VTM, met de bedoeling ook allerlei boeken te kunnen maken rond de tv-figuurtjes uit de programma’s. Maar dat tv-avontuur werd geen succes.

In de boekensector klinkt kritiek op de commerciële aanpak van ZNU. ‘Behangpapier produceren of boeken, het maakt voor hen niet uit. Als het maar opbrengt’, zegt de een. ‘Ze excelleren in herverpakking: het telkens opnieuw recupereren van inhoud en illustraties’, weet een ander. ‘Jan Vande Velden legde me eens drie boeken voor over koken met een microgolfoven. De cover en de titel waren verschillend, maar de inhoud was krek dezelfde. En Vande Velden pochte dat sommige mensen ze alle drie kochten’, vertelt een andere uitgever. Bekende en dure auteurs haalt ZNU niet in huis. ‘Ik heb geen auteurs, ik heb alleen contracten’, antwoordde Jan Vande Velden eens aan een uitgever die hem sprak over een auteursfeest dat hij organiseerde.

Kort lontje

De kritiek op ZNU wordt echter alleen anoniem geuit. Daar is een goede reden voor. ZNU is voor 100 procent eigenaar van Standaard Boekhandel. Dat kanaal hebben de uitgevers nodig om in Vlaanderen hun boeken te verkopen. ‘Sommige uitgevers zijn voor 50 tot 70 procent van hun omzet afhankelijk van Standaard Boekhandel’, zegt iemand uit het vak. ‘Je moet opletten wat je zegt, want de mensen van ZNU en van de boekenketen hebben een kort lontje.’

Zuidnederlandse Uitgeverij (ZNU) geeft boeken uit onder de labels ZNU, Deltas en Cantecler (voor de Franstalige boeken). De uitgeverij heeft met de Centrale Uitgeverij een filiaal in Nederland.

In 2014 haalde het bedrijf met de uitgeefactiviteiten een omzet van 18 miljoen euro. De bedrijfswinst (voor belastingen) kwam uit op 5,9 miljoen euro. ZNU heeft zowat 50 werknemers.

ZNU is de eigenaar van Standaard Boekhandel, een keten van 150 boekenwinkels en 90 verkooppunten in winkels als Fun en AVEVE. Begin 2014 werd Club ingelijfd, een keten van 30 winkels die boeken en papierwaren verkopen, vooral in Franstalig België en Luxemburg. Standaard Boekhandel heeft 250 personeelsleden, realiseerde vorig jaar een omzet van 206 miljoen euro en een winst van 7,6 miljoen euro. Club heeft 300 medewerkers.

Daarnaast bezit ZNU een belang van 30 procent in Boekenvoordeel, een Nederlandse keten die goedkope boeken verkoopt en in België 20 winkels heeft. In de Belgische winkels van Boekenvoordeel bestaat een ruim deel van het aanbod uit ZNU-boeken.

ZNU heeft een geconsolideerd eigen vermogen van 160 miljoen euro en is in handen van Hilde, Frieda en Yvonne Schaltin. De drie zussen, 70-plussers intussen, bezitten elk een derde van de aandelen. Frieda heeft drie zonen, Yvonne een dochter. Hilde Schaltin heeft geen kinderen.

ZNU verwierf in 1994 een minderheidsbelang in Standaard Boekhandel en realiseerde daarmee een oude droom. Een jaar later kreeg de uitgeverij de meerderheid in handen, in 2003 werd ze volledig eigenaar door algemeen directeur Frans Schotte uit te kopen, die toen nog 10 procent in handen had. Bij die verkoop bedong Frans Schotte dat zijn zoon Geert - toen 30 jaar oud - hem kon opvolgen als algemeen directeur van de boekhandelsketen. Dat gebeurde in 2012 inderdaad.

Hoewel de zussen Schaltin indirect de eigenaars zijn van Standaard Boekhandel, bemoeien ze zich weinig met het bedrijf: in de raad van bestuur van Standaard Boekhandel is het Jan Vande Velden die de aandeelhouders vertegenwoordigt. En vroeger Frans Schotte, nu Geert Schotte, krijgt een grote vrijheid bij het leiden van het bedrijf. ‘Op dat vlak zijn we nogal een apart bedrijf’, erkent Hilde Schaltin. ‘De manier waarop het bestuur en het management is georganiseerd, is niet meteen volgens het boekje. Maar het loopt goed.’

De uitgevers hebben het moeilijk met de dominante positie die Standaard Boekhandel heeft op de Vlaamse boekenmarkt. ‘Standaard Boekhandel is een monopolist, en bezondigt zich aan monopolistische praktijken’, zegt een uitgever. ‘Concurrerende boekenwinkels wordt het leven moeilijk gemaakt.’ Dat uitgevers van hem afhankelijk waren, durfde Frans Schotte wel eens uit te buiten. Uitgeefgroepen werden aangemaand om businessseats te kopen bij de voetbalclub Cercle Brugge, waar Frans Schotte voorzitter was. Dat bevestigen verschillende uitgevers.

Broekhandel

De commerciële aanpak van Standaard Boekhandel is een andere steen des aanstoots. ‘Er wordt te weinig geïnvesteerd in de inrichting van de winkels, het lijkt wel de Colruyt’, zegt de één. ‘De keten legt zich vooral toe op geschenkboeken, kwaliteitsvolle literatuur komt er te weinig aan bod’, zegt een ander. ‘Standaard Boekhandel zou evengoed Standaard Broekhandel kunnen heten’, verwijt een derde de manier waarop de leiding van de keten omspringt met het cultuurproduct dat een boek volgens hem is.

Ook de bevoorrechte relatie tussen ZNU en Standaard Boekhandel wekt ergernis. De uitgaven van ZNU krijgen een speciaal plaatsje in de boekenwinkels. Uitgevers die gelijkaardige boeken hebben, komen er niet in. Dat is vooral zo voor de kinderboeken. De boekenwinkels zijn voor ZNU ook uitstekende voelsprieten om te weten wat er wel en wat er niet werkt in de boekensector. ‘Als een boek over een bepaald onderwerp goed verkoopt, kopieert ZNU dat gewoon’, zegt een uitgever.

‘Frans Schotte en Jan Vande Velden zijn uit hetzelfde hout gesneden. Dat was een fantastisch duo’, luidt het. Klinkt er in de boekensector kritiek op hun werkwijze, er is wel veel respect voor wat ze bedrijfsmatig hebben gepresteerd. Frans Schotte heeft van Standaard Boekhandel een winstmachine gemaakt, net als Jan Vande Velden dat heeft gedaan met ZNU. De combinatie ZNU/De Standaard Boekhandel, die gecontroleerd wordt door de zussen Schaltin, realiseerde in 2014 een nettowinst van 9 miljoen euro, op een omzet van 285 miljoen euro. Er werd een dividend uitgekeerd van 4,5 miljoen euro: 1,5 miljoen euro voor elk van de zussen.

Het succes van ZNU, zegt nagenoeg iedereen, is de verdienste van Jan Vande Velde. Hij heeft de zussen Schaltin rijk gemaakt. Waarom is hij bij ZNU aan boord gebleven, in plaats van voor eigen rekening te beginnen werken? De verklaring is simpel: hij deelt in de winst.

Jan Vande Velde heeft een deal gesloten die hem ook flink wat financieel voordeel oplevert. Uit de jaarrekening van ZNU blijkt dat de uitgeverij in 2014 uit de winst een vergoeding van 2,1 miljoen euro uitkeerde aan ‘de zaakvoerders’. In 2013 was dat 1,55 miljoen euro - de winst lag toen lager - in 2012 2,4 miljoen euro. Daarvan is het overgrote deel wellicht bij Jan Vande Velden terechtgekomen.

Hij heeft vermoedelijk ook nog andere inkomsten uit de mandaten en verantwoordelijkheden die hij uitoefent in de dochtermaatschappijen van ZNU. Want zijn managementvennootschap VV Bestuursmaatschappij boekte in 2014 3,2 miljoen euro bedrijfsinkomsten, blijkt uit de jaarrekeningen. In 2013 was dat 4 miljoen euro, het jaar ervoor 4,74 miljoen euro.

Met die bedragen geeft Jan Vande Velde de meeste toplui van de grote beursgenoteerde bedrijven in ons land het nakijken. Carlos Brito, de topman van AB InBev, ontving in 2014 een vergoeding van 2,44 miljoen euro.

De jaren daarvoor was dat een stuk minder. ‘De zussen laten veel geld in het bedrijf, zowel bij Standaard Boekhandel als bij ZNU,’ zegt iemand die de financiële gang van zaken bij de groep kent. ‘Er wordt ook geen geld weggesluisd van Standaard Boekhandel naar ZNU.’

De twee bedrijven hebben flink wat financiële reserves. Die worden gebruikt om verder te groeien. Het stelt Standaard Boekhandel in staat nieuwe winkels te openen. En begin 2014 namen de Schaltins de boekenketen Club over, vooral actief in Franstalig België. De helft daarvan werd betaald door Standaard Boekhandel, de andere helft door ZNU.

Opvolging

Het succes van ZNU en Standaard Boekhandel is vooral de verdienste van de twee externe managers, Jan Vande Velden en Frans Schotte. De opvolging regelen wordt de grote uitdaging voor de familie Schaltin. Bij Standaard Boekhandel lijkt dat te lukken. Sinds 2012 wordt de boekhandelketen geleid door Geert Schotte (40), die er eerst acht jaar de stiel leerde. Maar vader Frans (67) kijkt nog wel over zijn schouder mee.

Jan Vande Velden (69) vervangen is een pak moeilijker. In 2008 werd Guy Claessens, die zijn sporen had verdiend bij uitgever Van In, aangetrokken als algemeen directeur. Maar twee jaar later was hij alweer weg. ‘Claessens was daar een miscasting’, zegt iemand uit het boekenvak. In 2012 werd Geert Schotte benoemd tot gedelegeerd bestuurder van ZNU. Maar dat bleek niet combineerbaar met het leiden van Standaard Boekhandel. Na enkele maanden legde Geert Schotte zijn functie bij ZNU neer.

Begin dit jaar werd Wim Heremans (45) benoemd tot gedelegeerd bestuurder. Hij is de tweede oudste zoon van Frieda Schaltin. Ook zijn jongere broer Kris werkt in de uitgeverij, als verantwoordelijke voor de productie. Wim Heremans, die rechten studeerde - zijn vader was gerechtsdeurwaarder in Mechelen -, was niet voorbestemd om de leiding van het familiebedrijf op zich te nemen. Hij is er wel al een tijd aan de slag en heeft er een hele leerschool doorgelopen. Maar of hij Jan Vande Velden kan vervangen? ‘Vande Velden is onlangs een paar maanden weg geweest. Meteen waren er problemen in het bedrijf. Hij is moeten terugkeren’, weet een concurrent-uitgever.

‘We hebben inderdaad soms wat moeite gehad om de juiste mensen te vinden’, zegt Hilde Schaltin. ‘Maar we moeten jonge mensen de kans geven naar voren te treden.’

De familie Schaltin heeft wel eens overnamebiedingen gekregen en er zijn voorstellen geweest voor een beursgang. ‘Maar we houden het bedrijf liever in de familie’, zegt Hilde Schaltin.

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content