reportage

Stefan Hertmans | Belvedere

Het Belvedere in Wenen, een en al barok. ©BELGAIMAGE

Niet ‘De kus’ van Klimt lokt schrijver Stefan Hertmans naar het Belvedere in Wenen. Hij gaat voor de ‘lichtende sfeer’. En de haast psychotische koppen van beeldhouwer Franz Xaver Messerschmidt.

Stefan Hertmans ontdekte de sfeer van het Belvedere in 1996, toen hij een maand gastcolleges gaf aan de Universiteit van Wenen en alle tijd had om rond te struinen in de stad.

HET FAVORIETE MUSEUM
Het favoriete museum

Acht mensen met een grote affiniteit met kunst vertellen deze zomer over hun favoriete museum. Bekijk alle musea in ons dossier.

‘Ik schreef er toen een gedicht (te vinden in de bundel ‘Annunciaties’, red.) over. De plek biedt de zo typische aanblik van de Habsburgse grandeur van weleer: heel open en licht, met een mooie wandeltuin tussen de twee Belvedere-paleizen. Vanaf het hoogste punt heb je een weids zicht op Wenen. De combinatie van Weense barok met classicistische stijl laat een prachtig, rustgevend licht in de zalen binnen. Ik heb het museum daarna nog meerdere keren bezocht. Ik had er ook een tijdlang vrienden in de buurt wonen.’

Met 24 werken bezit het Belvedere de grootste collectie schilderijen van de Oostenrijkse symbolist Gustav Klimt. Toch identificeert Hertmans het Weense museum meer met een andere kunstenaar: de beeldhouwer Franz Xaver Messerschmidt.

©© Belvedere, Vienna

‘Mensen gaan in drommen naar ‘De kus’ van Klimt kijken. Het is een werk dat me nu eerder herinnert aan die onvergetelijke muurschildering op een kapot geschoten gebouw in Syrië, waarop een graffitikunstenaar dit werk huizenhoog heeft gereproduceerd. In de plaats van de ritmische patronen die Klimt op de jas van de man schilderde, vormen de kapotgeschoten ramen van een door geweerkogels geteisterde gevel het ritme van het werk.’

Het werk van Franz Xaver Messerschmidt kende hij al langer van afbeeldingen, vooral door een bijdrage in een tijdschrift waaraan hij in de jaren tachtig meewerkte. ‘Ik beschouwde Messerschmidts werk toen eerder als een exotische gril, zoals wel meer mensen. Maar toen ik er daadwerkelijk voor stond in het Belvedere, begreep ik plots het genie van deze excentrieke kunstenaar.’

De combinatie van Weense barok en classicisme laat een prachtig, rustgevend licht in de zalen binnen.
Stefan Hertmans
schrijver

‘Messerschmidts carrière is die van een vlijtige vakman die zichzelf later heruitvindt en een radicaliteit ontwikkelt die hem uniek maakt in de kunstgeschiedenis. Hij begon als steenkapper en ‘ciseleur’ aan het Habsburgse hof van keizerin Maria Theresia. Zij merkte zijn technische virtuositeit op en benoemde hem tot beeldhouwer van het hof. In die tijd maakt hij heel wat traditionele beelden die in niets verschillen van die van zijn tijdgenoten.’

Toen hij niet werd benoemd als hoofd van de beeldhouwerafdeling, trok hij zich terug en gaf zich over aan die bijzondere passie: hij bestudeerde zijn eigen uitdrukkingen, trok theatrale gezichten die hij als een vorm van dierlijk vitalisme zag.

Hertmans: ‘Hij beeldhouwde meer dan vijftig keer zijn eigen kop, met steeds wisselende, verwrongen expressies. Juist zijn technische virtuositeit kwam hem daarbij goed van pas: de beelden bezitten een unieke psychologische kracht. Ze zijn barok door de neiging tot overdrijving en theatraliteit. Tegelijk hebben ze iets heel moderns en tijdloos: dit zijn uitdrukkingen van mensen überhaupt, maar fantastisch geobserveerd door een geniale geest.’

Ironie ten top

In Hertmans’ ogen was Messerschmidt een psycholoog en een expressionist avant la lettre.

©© Belvedere, Vienna

‘Hij doorgrondde de waanzin van een wereld waarin iedereen zijn rol speelde en met de juiste grimassen overleefde, maar hij toonde waar het masker scheurde en de waanzin naar buiten trad. Dat je die koppen van hem kan bewonderen in een zo arcadische, burgerlijke context, is eigenlijk ironie ten top. Net door die botsing tussen het ‘gut-altbürgerliche’ karakter van het Belvedere en de extreme spanning in die haast psychotische koppen, word je geconfronteerd met de betekenis van originele kunst. Door precies de werkelijkheid tot haar toppunt te voeren, iets te laten zien van de waan die onder de normaliteit schuilt.

‘Messerschmidt behoort tot mijn favorieten in de kunst. En de plek waar ik hem werkelijk begreep, leek dat in alles tegen te spreken. Maar die setting was de geëigende plek: die van een langzaam ten onder gegane grootspraak. Je moet in die lichtende sfeer van het Belvedere gaan staan, in alle stilte, en die koppen in de ogen proberen te kijken. Het is een unieke ervaring.’

Volgende week: Het natuurhistorisch museum van Firenze, de favoriet van Sophie Lauwers, directeur tentoonstellingen van Bozar

Stefan Hertmans (67) is schrijver, dichter en essayist. Na zijn debuutroman ‘Ruimte’ in 1981 publiceerde hij zo’n veertig boeken en dichtbundels. Zijn bekendste romans zijn ‘Naar Merelbeke’, ‘Harder dan sneeuw’, ‘Het verborgen weefsel’ en ‘Oorlog en terpentijn’. De Engelse vertaling van die laatste titel haalde in 2016 de lijst met ‘100 notable books of the year’ van The New York Times Book Review. ‘War and Turpentine’ stond in 2017 ook voor de longlist van de Man Booker International Prize. Zijn laatste roman ‘De bekeerlinge’ speelt zich af in Monieux, een Frans dorp waar Hertmans een buitenverblijf heeft en veel zomers doorbrengt.

 Zijn favoriete museum is het Belvedere in Wenen, met 1,4 miljoen bezoekers per jaar het meest bezochte museum van Oostenrijk. Het bestaat uit twee barokke paleizen - Oberes en Unteres Belvedere - die verbonden zijn door een tuin in Franse stijl. In de 18de eeuw werden ze gebruikt als zomerverblijf door de koninklijke familie, vandaag herbergen ze de grootste collectie Oostenrijkse kunst. Het pronkstuk is ‘De kus’ van Gustav Klimt.

www.belvedere.at

Meer moois in de buurt

Dots im Brunnerhof. ‘Wenen is begiftigd met een schare aan mooie, goede en trendy restaurants, waaronder de stemmige binnenhof Dots im Brunnerhof. Je kan er heerlijke sushi eten.’

Leporello. ‘In Wenen voel je dat het ‘andere’ Europa dat wij in het Westen te weinig kennen, prominent aanwezig is, onder meer in de vorm van Russische en Servische boekhandeltjes. Maar omdat de meesten onder ons die talen niet spreken,  is het nuttiger rond te struinen in boekhandel Leporello, vlak bij de Stephansdom. Heel sfeervol.’

 Theater an der Wien. ‘De muziekliefhebber denkt bij Wenen meteen aan de legendarische opera waar Gustav Mahler dirigeerde. En er is de zaal van het Musik verein, waar de akoestiek wonderbaarlijk is. Voor mij is Theater an der Wien een mooi alternatief. De programmering is er vaak boeiender dan in de beroemde zalen.’

 


Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content