‘God, het is allemaal zo ingewikkeld'

Schrijver Tommy Wieringa. ©Hollandse Hoogte

Tommy Wieringa, een van Nederlands grootste schrijvers, heeft met ‘De dood van Murat Idrissi’ opnieuw een roman uit over migratie. ‘Het is de gewetensfunctie, denk ik.’

Vijftig wordt hij dit jaar. Maar je het zou hem niet geven. Met zijn kale kop en zijn rijzige postuur oogt Tommy Wieringa leeftijdloos. ‘Ik zeg al een jaar lang dat ik vijftig ben. Zo heb ik mezelf ontslagen van de plicht om me somber te voelen als ik het echt word.’

U bent er dus wel mee bezig.
Tommy Wieringa: ‘Ik heb maar één ding echt nagestreefd in dit leven: de vrijheid om te schrijven. Dat is gelukt. Je kan je dus geen gelukkiger vijftiger voorstellen.’

Er is een soort wraak op de migrant aan de gang. Omdat die het gedurfd heeft hier naartoe te komen.
Tommy Wieringa
Schrijver

Ouder worden betekent beseffen dat dat geluk voorbijgaat.
Wieringa: ‘Dat draagt niet bij aan mijn ongeluk. Ik ben nu in mijn vierde seizoen bij een nieuwe rugbyclub, waar ik ontzettend veel plezier aan beleef. Ik heb nieuwe mannen om me heen, nieuwe vrienden, een nieuwe dynamiek. Dat neemt niet weg dat ik mezelf soms droevig gadesla. Ik zie mezelf op de loopband staan en denk: ‘Arme man, arm zoogdier.’’

‘Maar het arme zoogdier voelt vervolgens wel het bloed jubelend door zijn aders stromen. En terwijl ik op de loopband sta, zie ik een ijsvogel langsschieten en de bomen weer in blad raken. Ik ben veel te gevoelig voor alles om me heen om alleen maar neerslachtig te kunnen worden van het proces van verlies dat leven heet.’

Wieringa publiceerde drie romans voor hij met ‘Joe Speedboot’ in 2005 een gigantische hit scoorde. Van het verbeeldingrijke boek zijn intussen 400.000 exemplaren verkocht. Daarna werd zijn thematiek urgenter. Voor het vluchtelingenrelaas ‘Dit zijn de namen’ kreeg hij in 2012 de Libris Literatuurprijs. ‘De dood van Murat Idrissi’, zijn jongste roman, vertelt het op een oude rechtszaak gebaseerde verhaal van twee Marokkaans-Nederlandse meisjes die zich op vakantie in Marokko laten overhalen een verstekeling mee te smokkelen. De jongen stikt in de kofferbak en wordt in de stoffige Zuid-Spaanse hitte langs de kant van de weg gedumpt.

©Hollandse Hoogte

Opnieuw een verhaal over migratie. Hoe komt het dat dit thema u zo beroert?
Wieringa: ‘Al zolang ik me kan herinneren heb ik een diepe belangstelling voor migratieverhalen. Ze jagen onmiddellijk mijn verbeelding aan. Pats! Ik probeer me voor te stellen hoe iemand leeft die alles wat hij kent heeft moeten achterlaten. Die zo’n sterkte drijfveer had dat hij bereid was zijn leven te verliezen. De oerdrift die dat veroorzaakt.’

‘Als kind heb ik zelf een aantal grensoverschrijdende bewegingen gemaakt. Van Nederland naar de Antillen. Van de Antillen naar Nederland en gelukkig snel weer terug. Ik vond Nederland een volstrekt deprimerend land. Op mijn tiende ben ik hier definitief beland. Ik heb ongelooflijk veel moeite gehad me dit land eigen te maken. Dus ik kan me de strijd van een migrant heel goed voorstellen.’

Het perspectief dat Wieringa in zijn jongste roman schetst van de nakomelingen van die migranten, de kinderen en kleinkinderen die in Nederland zijn geboren, is er een van ontworteling en miskenning. ‘In beide landen waren ze eerst en vooral vreemdeling’, schrijft Wieringa over de meisjes, zo onwennig in het land van hun ouders. Hij beschrijft hoe ze neerkijken op hun ouders, die in Nederland ‘een klein leven’ leiden. ‘Thourya minachtte haar vader al vroeg. Hij was, vond ze, even hard als dom.’ De Marokkaanse jongens komen er niet veel beter uit: het zijn ritselaars of parvenu’s in de dop.

U geeft hun geen sprankel hoop, de tweede en derde generatie.
Wieringa: ‘Omdat ik die ook niet ben tegengekomen. Niet in de literatuur, en niet in de gesprekken met mensen over dit onderwerp. Er heerst een sterk pessimisme over de integratie in Nederland. Het groeit uit elkaar, en dat gebeurt vrij snel.’

De agenda van de nieuwe morele elite heeft niets meer te maken met het verheffingsideaal. Er spreekt een heel naakt zelfbehoud uit.
Tommy Wieringa
Schrijver

‘Er wordt in Nederland etnisch geprofileerd door de politie. Op de arbeidsmarkt is verborgen racisme merkbaar. De arbeidsparticipatie van nieuwkomers behoort tot de laagste in Europa. We hebben een hele eerste generatie laten wegkwijnen in de bijstand. Dat zijn de vaders en moeders van kinderen die nu opgroeien. Dat is een heel ongunstig perspectief.’

‘Daar komt de zich verdiepende traditie van de ouders bovenop, religieus en cultureel. Ze zijn veel strenger in de leer dan dat ze ooit in Marokko of Turkije zouden zijn geweest. Wat een gezeur. Tja. Nederland heeft ongelooflijk veel moeite om zijn migranten te omarmen en deel te laten zijn van dit land en deze economie. Misschien is het land te klein.’

Het is geen probleem van kleine landen meer.
Wieringa: ‘Het is wel zo dat Nederland als gebrekkig migratieland echt problematisch wordt. Vluchtelingen stoppen we jarenlang zonder enig perspectief weg. Puur verlies van menselijk kapitaal. Op een bepaald moment mochten er zelfs geen vrijwillige taalcursussen meer worden gegeven. Je houdt mensen weg van de meest elementaire behoeftes. Een soort wraak op de migrant. Omdat die het gedurfd heeft hier naartoe te komen. God, het is zo ingewikkeld allemaal.’

Het is gemakkelijker die boodschap te verkondigen als je niet vreest naast een woning of een baan te grijpen door de komst van vluchtelingen in de wijk.
Wieringa: ‘Dat is waar. Migratie is altijd een wond met twee uiteinden. Aan de ene kant zitten de mensen in wijken die ze zien verkleuren. Die bang zijn dat de welvaart die ze hebben opgebouwd hun wordt afgenomen, door de komst van nieuwelingen. Dat zijn heel reële angsten waar we niet meer licht over mogen denken. We zien welke zware politieke gevolgen ze hebben. Onze instituten staan onder druk door die almaar aangewakkerde angst voor verlies.’

Bio Tommy Wieringa

Tommy Wieringa (49) is een Nederlandse schrijver. Zijn eerste roman, ‘Dormantique’s manco’, verscheen in 1995. Doorbreken deed hij in 2005 met ‘Joe Speedboot’, over een 14-jarige jongen die in een rolstoel belandt. Voor zijn migratieroman ‘Dit zijn de namen’ uit 2012 kreeg hij de Libris Literatuurprijs. ‘De dood van Murat Idrissi’, zijn jongste roman, is opnieuw een vluchtelingenrelaas.

‘Aan de andere kant zie je in landen als Gambia dat alle sterke jonge mannen weg zijn. Juist de jongeren die de energie hebben om een land een beetje op te stuwen. Die leven in Europa hun nutteloze levens op straat.’

‘Ik heb de oplossingen niet paraat zitten. Ik weet wel dat de eenvoudige oplossingen die onze nieuwe geblondeerde leiders bieden in werkelijkheid haaks staan op alles wat zij pretenderen te verdedigen: onze vrijheden. Is het niet wonderlijk, en griezelig trouwens, die sterke Arische kleurspoelingen?’

‘De literatuur kan wel degelijk dienen als een verwittiging, dat het hier gaat om mensen met dezelfde drijfveren en behoeftes als wij. Ze kan leren de ander ook als mens te beschouwen.’

Vandaar dat zoveel schrijvers er op dit moment over schrijven.
Wieringa: ‘Dat is de gewetensfunctie, denk ik.’

Wieringa is een man die je dwingt hem uit te laten spreken. Hij denkt soms minutenlang na voor hij een antwoord formuleert. Af en toe is hij zo verrukt over het resultaat dat hij de zin hardop herhaalt. ‘Goeie zin’, zegt hij dan. Midden in een betoog over religie haalt hij een zwart Moleskine-notaboekje uit z’n tas. ‘Ik zit vanavond in een debat: waarom we ons van de elite hebben afgekeerd. Dit zinnetje moet ik even opschrijven: ‘Vroeger was er angst, maar ook de belofte van verlossing op het eind, nu is alleen de angst over.’

Door de groteske misvormingen in het debat neem ik bijna niets meer serieus. Ook niet de kritiek op mijn columns.
Tommy Wieringa
Schrijver

Wat is het verband met de weerstand tegen de elite?
Wieringa: ‘Er is een belofte niet vervuld. Elke elite presenteert haar eigen morele agenda. Voor de opvoeders waar wij uit voortkomen, werd die bepaald door de Tweede Wereldoorlog. De absolute nachtmerrie. Met een heel hecht weefsel van humanistische principes werd die afgeweerd: empathie is een plicht, literatuur een opvoedingsmechanisme.’

‘Die generatie bouwers, opgestaan uit de puinhopen van Europa, is gaandeweg verdwenen en vervangen door een nieuwe elite. Zij presenteert een nieuwe morele agenda. Die heeft niets meer met het verheffingsideaal te maken. Er spreekt een heel naakt zelfbehoud uit, een kaal isolationisme. Tot op het niveau van het individu. En de uiterste narcisten zijn de geperoxideerde leiders.’

In uw vorige roman bracht religie troost en loutering: in bekering, in een amulet. In ‘De dood van Murat Idrissi’ is dat houvast verdwenen. De personages zijn leeg.
Wieringa: ‘Ik was heel blij, verrukt zelfs, dat we langzamerhand van dat geloof verlost waren. Met al z’n schaamte, angstige beperkingen en voortdurende dreiging van straf, hier en in het hiernamaals. Maar met de religie is tegelijk heel veel richtinggevends verdwenen.’

‘En daar maken de nieuwe politieke leiders handig gebruik van. De Duitse cultuurfilosoof Peter Sloterdijk noemt hen woedebankiers. Ze vinden hun kapitaal in die morele en spirituele leegte. De wereld is geweldig in beweging. Dat levert allerlei existentiële crises op waarop zij een eenvoudig antwoord presenteren. Heel aantrekkelijk, maar zo bedrieglijk als wat. Het is een heel zorgelijke tijd.’

In een column over Marokkaantjes die in hun onderbroek douchen, schreef u dat ‘de voornaamste sociaal-culturele bijdrage van de islam aan het Westen een hinderlijk soort preutsheid was’.
Wieringa: ‘Het is wat column-achtig geformuleerd, maar ik meende het wel. Het kan me eigenlijk ook niet schelen als dat wordt uitgelegd als islamofobie. Door de groteske misvormingen waar het debat zich voortdurend van bedient, neem ik bijna niets meer serieus. Ook niet de kritiek op mijn stukken.’

‘Vroeger was ik heel gevoelig voor kritiek, ik was een openliggende zenuw. Maar het maakt helemaal niet zoveel uit wat je zegt. Als je eenmaal ergens toe wordt gerekend, is alles wat je vervolgens zegt zogenaamd enkel propaganda voor de jouw toegewezen richting.’

‘Ik ben bijvoorbeeld enorm teleurgesteld in het schamele debat over Dyab Abou Jahjah (Wieringa verzette zich tegen de publicatie van een boek van Abou Jahjah bij zijn uitgeverij en stapte zelfs tijdelijk op bij De Bezige Bij, red.). Opeens lag ik met allerlei mensen in conflict die beweerden dat ik de nieuwe werkelijkheid in de wereld niet aankan. Dat ik de nieuwe gekleurde realiteit of de verandering van de samenleving niet zou weten te appreciëren.’

U werd een bange witte man.
Wieringa: ‘Precies. Terwijl ik me godverdomme alleen maar verzette tegen Abou Jahjahs antisemitische provocaties. Dáár ging het om. Vervolgens heeft iedereen die zich tot dat kamp rekent - en dat zijn niet alleen Marokkaanse maar ook Turkse en Antilliaanse Nederlanders - me geassocieerd met lawaaipapegaaien als Ebru Umar en Theodor Holman (rechtse Nederlandse columnisten, red). Zo gaat het nu.’

‘Ik vind die religieuze preutsheid echt ten diepste weerzinwekkend. En onaangenaam. We hadden dit achter ons gelaten. Geen hand willen geven, de blik neergeslagen houden, de taboe-onderwerpen op gekleurde scholen zoals homoseksualiteit en de Holocaust.’

Wat drijft u ertoe om wekelijks een column - over Wilders en Trump, over de islam, over uw vrouw - te schrijven in de krant Algemeen Dagblad?
Wieringa: ‘Die stukjes zijn mijn anker in de dagelijkse werkelijkheid. Het activeert me enorm. Anders zou ik echt verdwijnen in de literatuur, in het schrijven van romans en het lezen van die van anderen. Die column houdt me bij de les, maakt dat ik in mijn tijd hoor. Anders zou ik evengoed in de 19de eeuw kunnen leven.’

Komt dat door het contact met zo’n grote groep lezers?
Wieringa: ‘Nee, hoor. (lacht) Ik ben alleen maar zender. Ik ontvang eigenlijk nooit wat. Ik leef in het verborgene, buiten Amsterdam. Ik ben niet erg aanwezig of zichtbaar.’

Lekker in uw filterbubbel.
Wieringa: ‘Dat is zo.’

Met veel plezier, blijkbaar.
Wieringa: (lacht) ‘Het is heel erg aangenaam in mijn bubbel.’

©rv

Tommy Wieringa - De dood van Murat Idrissi - 2016, Hollands Diep, 128 blz., 17,50 euro.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Partner content