Lachen met moderne kunst

©rv

De Zweed Ruben Östlund haalt opnieuw zijn scherpe fileermessen boven in ‘The Square’, de film die dit jaar de Gouden Palm in Cannes won. De regisseur van ‘Turist’ lacht daarin met de moderne kunstwereld, maar verpakt tegelijk zijn maatschappijkritiek in een kunstwerk.

Ruben Östlund (43) reist de wereld rond met zijn nieuwe film ‘The Square’, net zoals hij eerder deed met onder meer ‘Play’ en ‘Turist’. Dat komt hem prima uit, want hij geniet ervan met een publiek over nieuw werk te praten. Niet alleen maakt hij reclame voor de film in kwestie, de ontmoetingen bieden hem ook de gelegenheid om al te polsen naar de reacties op ideeën waarmee hij speelt voor een volgend project. ‘Ik voel snel aan of iets werkt’, legt Östlund uit. ‘Als ik praat over een film die nog op stapel staat, word ik gedwongen om de inhoud te organiseren. Ik vind het een essentieel onderdeel van het creatieve proces.’

Veranderde regels

'The Square' bundelt een reeks gênante, burleske, kolderieke of absurde scènes, die ons moeten herinneren aan onze westerse waarden.

Ook ‘The Square’ is op die manier ontstaan. De satire speelt zich af in de wereld van de moderne kunst, met als centrale figuur Christian, artistiek directeur van een prestigieus museum. De man is nogal een blaaskaak en Östlund schept er een duivels genoegen in die ballon van zelfgenoegzaamheid te doorprikken. Dat soort figuur is een gemakkelijk slachtoffer, kun je denken, maar ‘The Square’ is veel meer dan het portret van een elitaire clown. Östlund laat twee verhalen botsen.

Christians luxeleventje brokkelt af nadat hij overgereageerd heeft op een voorval met een zakkenroller. Maar ook het kunstwerk dat hij net heeft gekocht voor het museum, getiteld The Square, eist een belangrijke rol op. Het gaat om een groot vierkant op de grond, met het opschrift ‘Dit is een heiligdom van vertrouwen en zorg. Binnen dat vierkant hebben we allemaal dezelfde rechten en plichten’.

Östlund ontwierp het kunstwerk zelf en plaatste het echt in een museum in het Zweedse Värnamo. ‘Het is een reflectie op veranderingen in de samenleving en geïnspireerd door twee waargebeurde verhalen’, vertelt hij. ‘Een vriend die journalist is, maakte een reportage over de eerste ‘gated community’ in Zweden, in Malmö. Hij vergeleek die met de maffia, een groep mensen die zich afscheurt van de samenleving en volgens eigen regels gaat leven. De muur die ze optrekken, bakent de grens van hun maatschappelijke verantwoordelijkheid af. De vraag is dan wat je doet met bredere projecten. Wat betekent de staat dan nog?’

Kinderen en volwassenen leven compleet naast elkaar. Vandaag zien we andere volwassenen als een bedreiging voor hen.
Ruben östlund
regisseur

De tweede inspiratiebron vond Östlund in zijn eigen werk. In de film ‘Play’ vertelde hij het ware verhaal van jongeren van allochtone afkomst die blanke leeftijdsgenootjes beroofden via een complex psychologisch spelletje. ‘Uit de gerechtsdocumenten over die diefstallen bleek dat kinderen en volwassenen compleet naast elkaar leven’, stelt Östlund. ‘De volwassenen schoten de beroofde kinderen niet te hulp en die kinderen vroegen hen niet om hulp. Toen ik dat aan mijn vader vertelde, beschreef hij hoe zijn ouders hem als kind een papiertje met gegevens op de jas speldden en vrij in Stockholm lieten spelen. Ze wisten dat andere volwassenen wel hulp zouden bieden als er een probleem was. Vandaag zien we andere volwassenen als een bedreiging.’

Gouden Palm in de hand

Het kunstwerk ‘The Square’ zet die verkilde tijdsgeest in de verf door een symbolische ruimte af te bakenen met een sociaal contract: wie hulp nodig heeft, krijgt die daar ook. ‘Ik vergelijk het graag met een zebrapad’, gaat Östlund verder. ‘Als je daar in de buurt komt, weet je wat de regels zijn. Via die regels draagt de staat zorg voor de veiligheid van al zijn burgers. Ik vind het belangrijk om ook aan onze andere waarden te herinneren. Iedereen die dat wil, mag het kunstwerk trouwens kopiëren. Het is rechtenvrij en we leveren de schetsen wel.’

Als film illustreert ‘The Square’ die waarden evenzeer, maar met humor als belangrijkste wapen. Östlund zet een reeks gênante, burleske, kolderieke of absurde scènes op een rij, die elk op hun manier de centrale thematiek kleur geven. De speelduur van twee en een half uur toont wel dat de regisseur moeite had om een ideale selectie te maken - meteen het grote verschil met het strakkere en superieure ‘Turist’. Maar dat doet weinig af van Östlunds verdiensten. Daar was de jury in Cannes het mee eens, want ze onderscheidde ‘The Square’ met de Gouden Palm.

Op zijn tournee langs internationale festivals en filmzalen neemt Östlund zijn felbegeerde prijs trouwens mee. ‘Als een ijshockeyploeg de Stanley Cup wint, laat ze die ook aan iedereen zien’, grijnst de cineast. ‘Ze wil zo jong talent warm maken voor de sport. Ik probeer hetzelfde te doen voor cinema. Mensen worden heel enthousiast als ze die Gouden Palm zien en willen selfies nemen. Het is een manier om een evenement te maken van een filmvertoning en om het publiek weer bij te brengen dat een film in de bioscoop bekijken toch aangenamer is dan thuis in je eentje.’

The Square’ speelt vanaf deze week in de bioscoopzalen.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Partner content