Advertentie
analyse

Amerikaanse democratie kreunt

©REUTERS

Staat Donald Trump nu al naast Vladimir Poetin, Recep Erdogan, Jacob Zuma of Viktor Orbán, legaal verkozen autocraten die langzaam de rechtsstaat uithollen? De ‘checks and balances’ zijn legio in de VS. Maar blaken van gezondheid doet ’s werelds machtigste democratie niet.

Uitvoerende macht

Geen plaats voor klagers en 'verraders'

Na amper twee weken kleven critici president Donald Trump al het etiket van autocraat op. De Republikein regeert bij voorkeur per decreet, wat in de regel extreem is. Als hoofd van de uitvoerende macht benoemde hij gelijkgestemde ministers en departementshoofden: sociaal-conservatief, militaristisch, xenofoob, puissant rijk, pro-Russisch of klimaatsceptisch. Anderzijds, tijdens hun hoorzittingen in de Senaat counterden sommigen, zeker inzake het buitenlands en defensiebeleid, Trumps visie contra Iran, China en islam en pro foltertechnieken.

De vraag blijft hoeveel tegenspraak Trump duldt. Sally Yates, interim-minister van Justitie, werd ontslagen als ‘verraadster’ omdat ze weigerde het visumverbod voor inwoners van zeven moslimlanden te verdedigen. Ruim 1.000 diplomaten protesteerden tegen het omstreden decreet via de klachtenlijn van Buitenlandse Zaken. ‘Volg ons of ga weg’, was Trumps reactie. Onheilspellend was de benoeming van hoofdstrateeg Steve Bannon, een ultranationalist met een apocalyptisch wereldbeeld, in de presidentiële veiligheidsraad. De chef van de inlichtingendiensten en de opperbevelhebber van het leger verloren dan weer hun vast zitje, terwijl hun expertise van oudsher dient om de ‘commander-in-chief’ indien nodig te corrigeren.

Ondertussen kregen de duizenden ambtenaren van het Witte Huis en de federale agentschappen het verbod nog met de buitenwereld te communiceren. Toch toonden ze al zin voor dissidentie. Zo was er plots een cascade aan weetjes over klimaatopwarming op Twitter-accounts van natuuragentschappen. Hoe extremer Trump wordt, des te meer moet hij het grote reservoir aan bureaucratische klokkenluiders vrezen. Zijn vete met de inlichtingendiensten, die hij met ‘nazi-Duitsland’ vergeleek omdat ze vragen stelden bij zijn Russische connecties, kan ook averechts uitpakken. Laten we niet vergeten dat het Watergate-schandaal dat Richard Nixon ten val bracht, uitlekte via ‘Deep Throat’. Dat bleek Mark Felt te zijn, destijds vicedirecteur van de FBI.

Wetgevende macht

De spagaat van de faustiaanse Republikeinen

In de grondwettelijke republiek die ’s werelds machtigste democratie is, wordt de Amerikaanse president in de eerste plaats gecontroleerd door het parlement. Dat kan in extreme gevallen als enige een afzettingsprocedure starten. Praktischer is dat het Congres Trumps decreten moet financieren. De vraag blijft of de Republikeinen, die het Huis van Afgevaardigden en de Senaat controleren, het meer extreme beleid van hun partijgenoot durven af te remmen.

Zowel karakterieel als ideologisch doet de vuilgebekte protectionist en isolationist veel Republikeinse parlementsleden gruwen. Toch lijken ze hem te volgen om, nu de partij het Witte Huis en het Congres in handen heeft, eindelijk hun eigen agenda te realiseren: de ontmanteling van Obamacare, deregulering, lagere taksen, verzet tegen abortus en homorechten, nog vrijere wapendracht. Tevens zou het politieke zelfmoord zijn in te gaan tegen de toornige megafoon van Trump. Volgend jaar zijn er alweer parlementsverkiezingen. Zo sloot de Grand Old Party een ‘faustiaans’ pact met de duivel, zoals analist David Brooks deze week schreef.

Illustratief zijn vicepresident-Senaatsvoorzitter Mike Pence en Paul Ryan, fractieleider in het Huis. Vorig jaar noemde Pence Trumps oproep tot een ban op moslims nog ‘ongrondwettelijk’. ‘Strijdig met onze waarden als land en partij’, vond Ryan. Deze week toonden ze zich echter loyale cheerleaders van het visumverbod voor islamitische landen. De veteraan John McCain leidde een kleine groep kritische partijgenoten, maar hij werd door Trump meteen gefileerd als ‘zielig en zwak’.

De Democratische oppositie protesteerde wel luid, maar kan weinig doen. Filibusteren zal Trump op lange termijn niet stoppen. Bovendien is de partij verdeeld na de clash tussen de establishmentsfiguur Hillary Clinton en de linkse populist Bernie Sanders. De ultrapolarisatie, ingebakken in het tweepartijenstelsel en de jongste decennia compleet ontspoord, dwarsboomt de samenwerking tussen Democraten en Republikeinen al helemaal.

Rechterlijke macht

Jurist als robuuste rem op Trump

Tegen het visumverbod kwam in de eerste plaats juridisch verzet. Zeker vijf rechters temperden het decreet, vooral de bepaling dat zelfs migranten die al een verblijfsvergunning kregen niet langer de VS in mogen. De rechterlijke macht, de derde poot van de ‘trias politica’ waarop de Founding Fathers in 1789 hun grondwet schraagden, zou wel eens de meest robuuste rem kunnen zijn op Trump. Federale rechters worden voorgedragen door de president en benoemd door de Senaat. Maar ze zijn levenslang jobzeker. Trump kan dwarsliggers dus niet ontslaan.

Met zijn voordracht van Neil Gorsuch herstelde Trump deze week wel de overmacht van vijf conservatieve juristen op hun vier liberale collega’s in het Hooggerechtshof. Toch is het hoogste rechtsorgaan in de VS lang niet altijd de volgzame lakei van politiek Washington die de ideologische kleur van de leden doet vermoeden. Integendeel. Keurde het Hooggerechtshof nog 75 procent van de gecontesteerde wetten onder Ronald Reagan goed, dan daalde dat onder George H.W. Bush (70%), Bill Clinton (63%), George W. Bush (60%) en Obama (51%) steeds meer. Gorsuch geldt trouwens als een tegenstander van de doctrine die steeds meer bevoegdheden bij de uitvoerende macht legt. Anderzijds, drie leden van het hof zijn 78 of ouder, waardoor Trump de komende jaren de overmacht van de conservatieve juristen wel eens erg groot zou kunnen maken.

Versmacht door ‘alternatieve feiten’

Ooit wisten twee jonge journalisten van The Washington Post de val van president Richard Nixon in te leiden. De geromantiseerde hoogdagen van de klassieke kritische media als officieuze vierde macht hebben echter - onder invloed van commerciële druk en het internet - de plaats geruimd voor vervlakking, politisering en versplintering.

Wie volgt de onthullingen over Trump in The Washington Post of The New York Times? Toch vooral hoger opgeleide, liberale stedelingen. Trumps achterban kijkt naar Fox News of leest Breitbart, de extreemrechtse site die Trumps strateeg Bannon tot voor kort bestierde. Fox lijkt zelfs het beleid te sturen. Toen talkshowhost Bill O’Reilly criminaliteitscijfers over Chicago toonde, retweette Trump ze meteen met de melding dat hij de FBI zou sturen.

Zo bedient elk kamp zich van de media die zijn gelijk bevestigen. Dat wordt nog versterkt door de ‘filter bubble’ op sociale media. Door onze persoonlijke voorkeuren en de algoritmes van Facebook of Google krijgen we slechts een selectie van berichten. Tegelijk is er de kwalijke opmars van ‘fake news’, al bezigt Trumps adviseuse Kellyanne Conway liever de orwelliaanse term ‘alternatieve feiten’. Trump maakt er een sport van in te hakken op de ‘vooringenomen’ en ‘verschrikkelijke’ kritische media. Bannon noemde ze zelfs ‘de oppositie die zou moeten zwijgen’.

Het resultaat is een echokamer waarin de ‘post-truth’ rondklotst. Waarmee de miljardair-outsider Trump zelfs een klimaat van cynische onverschilligheid creeert, wat ‘de would-be kleptocraat nog beter dient’, zoals David Frum deze week schreef in het tijdschrift The Atlantic.

Met een meticuleus gevoel voor de nieuwste media laveert Trump alvast moeiteloos langs kritische vragen en ongemakkelijke waarheden. Zijn electoraat spreekt hij rechtstreeks via Twitter aan. De bekendmaking van de benoeming van opperrechter Gorsuch was deze week te volgen op Facebook Live en YouTube. Ongefilterd en ongecontesteerd.

De verdeelde staten van Amerika

Zo Trump al een autocraat in wording is, wie stopt hem dan als zijn entourage en partij mak ogen? Als het parlement te verdeeld is en de media in diskrediet gebracht zijn? Als rechters intellectuele onafhankelijkheid afwegen tegen ideologische voorkeuren? Politieke donoren, denktanks, academici en bedrijfsleiders wegen van oudsher informeel op de president. Maar de miljardair Trump heeft hun geld niet nodig, breekt met verworven inzichten en laat menige bestuurskamer sidderend zijn ‘America First’-doctrine achternahollen. De VS zijn nog lang Rusland, Turkije of Hongarije niet, maar ’s werelds grootste rechtsstaat kucht en kreunt wel degelijk.

Finaal zal het Amerikaanse volk bepalen hoever zijn democratisch verkozen president kan gaan. De voorbije twee weekends kwamen al miljoenen op straat tegen zijn misogyn en islamofoob discours. Maar evengoed was er de jaarlijkse, druk bijgewoonde mars in Washington van anti-abortusgroepen die Trumps sociaal-conservatisme bejubelden. En klappen miljoenen kiezers wel degelijk in de handen omdat Trump schijnt te doen wat hij beloofde. Amper 43 procent van de Amerikanen zou Trump steunen, blijkt uit de recentste peilingen. Die peilingen zeiden ook dat Trump geen kans maakte tegen Clinton.

De eerste echte lakmoesproef staat op 6 november volgend jaar gepland, als in de VS de ‘midterms’ plaatsvinden. Alle 435 leden van het Huis worden dan herverkozen, net als een derde van de senatoren en tientallen gouverneurs en staatsparlementen. Het wordt in de eerste plaats een referendum over bijna twee jaar Trumpiaanse sturm-und-drang. Een electorale dreun voor de Republikeinen kan Trump een vijandig parlement opleveren en een koerswijziging opdringen. Al valt te betwijfelen of een zelfverheerlijkend man als Trump dat als een persoonlijke nederlaag zou zien. Wint zijn partij, zal hij dat wis en zeker als zijn verdienste zien. En als een aansporing om met nog radicaler beleid in 2019 een tweede ambtstermijn binnen te halen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud