analyse

Hoe een hippe beweging surft op de nieuwe liefde voor schulden

©AFP

Kan de overheid zomaar geld drukken om een ambitieus klimaatplan te financieren? De ‘Moderne Monetaire Theorie’ die opgang maakt in linkse kringen lijkt onwerkbaar radicaal. Maar de adepten voelen feilloos aan dat mainstream economen steeds minder wakker liggen van overheidsschulden.

Het was waarschijnlijk onbewust, maar toen de 17-jarige klimaatactiviste Anuna De Wever opperde dat de Wereldbank gewoon geld kon drukken voor een klimaatbeleid, toonde ze zich een adept van ‘Modern Monetary Theory’ (MMT). Het was de verkeerde entiteit natuurlijk - de Wereldbank is geen centrale bank met geldpersen - maar het idee is dat een overheid zich voor haar beleid niet geremd hoeft te voelen door begrotingstekorten of de hoogte van de schulden.

MMT heeft een andere prioriteit: een economie die maximaal presteert met een volledige tewerkstelling en een aanvaardbare inflatie, zonder om te kijken naar de overheidsschulden. ‘Het kernidee van MMT is dat een nationale overheid met een eigen munt geen financiële beperkingen kent en haar begrotingsbeleid moet baseren op de noden van de economie’, zegt JW Mason, een economieprofessor van City University of New York die vorig jaar een verhelderende paper schreef over de macro-economische kijk van MMT.

De MMT-beweging groepeert intussen een verzameling van ideeën - waaronder een jobgarantie door de overheid - die volgens Mason niet altijd logisch in elkaar klikken. Maar voor haar economische analyse heeft hij sympathie, hoewel hij zichzelf niet als een MMT-econoom beschouwt en kritisch is voor de implementatie ervan. Hetzelfde geldt onder meer voor topeconoom Jason Furman, nu professor aan Harvard en voordien economisch adviseur van president Barack Obama.

Wie wel helemaal enthousiast is van MMT, is de 29-jarige politieke sensatie Alexandria Ocasio-Cortez. Sinds de Democrate vorige maand de eed aflegde in het Huis van Afgevaardigden is ze niet uit de Amerikaanse media weg te slaan. Ze probeert de Democratische partij een linksere koers te doen varen in navolging van voormalig presidentskandidaat Bernie Sanders, met wie ze een voorliefde voor MMT deelt. Onder haar impuls is MMT in geen tijd onderdeel gaan uitmaken van het publieke debat.

Geen gratis beleid

Voor Ocasio-Cortez biedt MMT een uitweg voor haar programma van dure overheidsinitiatieven als universele gezondheidszorg of een klimaatbeleid. In de plaats van belastingen te heffen voor de financiering van nieuwe overheidsprogramma’s kan de overheid gewoon het nodige geld drukken. De link tussen overheidsuitgaven en belastingen wordt doorgeknipt.

MMT is min of meer hetzelfde als helikoptergeld, waarbij we nieuw gecreëerd geld rechtstreeks aan de mensen geven.
Paul De Grauwe
professor aan de London School of Economics

Dat betekent niet dat het beleid gratis is. Als de overheid te veel geld in de economie pompt, raakt de productiecapaciteit oververhit en stijgen de prijzen. Zodra de inflatie dreigt te ontsporen, moet de overheid volgens MMT ingrijpen door de belastingen te verhogen en zo het te veel aan geld uit de economie te halen. Dat remt de vraag, waardoor de economie en inflatie weer afkoelen. De belastingfactuur komt er dus uiteindelijk, maar later en pas als de economie op volle toeren draait.

Dat laatste is een cruciale doelstelling voor het MMT-kamp. Zijn kritiek is dat mainstream economen en beleidsmakers bevooroordeeld zijn en begrotingstekorten en schulden als iets negatiefs ervaren. In zo’n wereld zullen beleidsmakers liever een te klein tekort en een te lage inflatie riskeren - en dus een economie die onder haar potentieel draait - dan een teveel van beide. De keerzijde is dat de werkloosheid daardoor soms groter dan nodig is, omdat een maximale tewerkstelling typisch gepaard gaat met oplopende inflatie, en dat laatste willen beleidsmakers net vermijden. MMT draait de logica om en geeft prioriteit aan tewerkstelling. De beweging zoomt zo in op de sociale kostprijs die een klein begrotingstekort kan hebben.

Overdreven obsessie

Net om die reden hebben Mason en Furman sympathie voor MMT. Het zorgt voor een correctie van de in hun ogen overdreven obsessie met schulden. Die leidde ertoe dat overheden in de nasleep van de crisis te snel weer gingen bezuinigen, met een trager economisch herstel en nodeloze werkloosheid tot gevolg.

‘Beleidsmakers leven al een generatie in angst voor overheidsschulden, die ze onder een bepaalde grens proberen te houden’, stelt Mason. ‘Alleen hebben economen nooit een duidelijke, kritieke drempel voor de schuldgraad (de verhouding van de schuld tot het bbp, red.) kunnen ontdekken. Zo kent Japan al jaren een schuld van meer dan 200 procent, en dat zonder inflatie en met een lage rente. Dat MMT zegt dat de keizer geen kleren draagt, verklaart de aandacht die het krijgt.’

Meer nog, een van de keizers van de economische wetenschap verklaarde in januari dat de budgettaire en sociale kosten van overheidsschulden lager zijn dan economen vaak denken. Olivier Blanchard, de voormalige hoofdeconoom van het Internationaal Monetair Fonds (IMF), wees er in een opgemerkte toespraak op dat schulden veel minder angstwekkend zijn als het groeipercentage van de economie groter is dan de rente op de schuld. In dat geval zal de schuld als percentage van het bbp vanzelf krimpen door de hogere groei, zonder dat nieuwe belastingen nodig zijn.

Inflatie en werkloosheid

Dankzij de extreem lage rente sinds de financiële crisis leven we in zo’n wereld van ‘goedkope’ schulden, maar uitzonderlijk is dat niet. Blanchard signaleert dat sinds 1870 de gemiddelde nominale rente op eenjarig Amerikaans schuldpapier 4,6 procent bedroeg, terwijl het nominale bbp van de VS met 5,3 procent per jaar groeide. Van alle decennia sinds 1950 was de economische groei enkel in de jaren 80 lager dan de rente. Daar komt nu nog bij dat de bewezen geachte relatie tussen inflatie en werkloosheid onder druk staat. De Amerikaanse centrale bank gaf al aan dat ze zich kan permitteren de rente wat trager te verhogen nu de uitzonderlijk lage werkloosheid zich niet meteen lijkt te vertalen in hogere inflatie.

Economen hebben nooit een duidelijke, kritieke drempel voor de schuldgraad van de overheid kunnen ontdekken.
JW Mason
economieprofessor City University of New York

Dat de geesten aan het rijpen zijn voor hogere schulden en tekorten is volgens Mason al duidelijk in de VS. Zo zal de belastingverlaging die de Republikeinse partij van president Donald Trump eind 2017 goedkeurde het tekort fors doen toenemen. Republikeinen doen dus al aan MMT, wordt met een knipoog gezegd. De eurozone daarentegen blijft volgens Mason gekluisterd aan schuldlimieten, een gevolg van de constructie van de muntzone en de forcing die noordelijke landen voeren.

MMT mag dan een vruchtbare bodem vinden in het huidige klimaat van permanent lage rentes en pleidooien voor meer schulden, het betekent niet dat een MMT-beleid zomaar werkt. Het zwakke punt is dat het in toom houden van de inflatie niet langer wordt toevertrouwd aan de centrale bank - die typisch de rente optrekt om inflatie te bestrijden - maar aan politici die de belastingen moeten verhogen als de economie oververhit. Belastingverhogingen zijn sowieso al moeilijk voor politici, en nog meer als ze die moeten verantwoorden door te verwijzen naar stijgende inflatie, aldus Mason.

Bovendien willen MMT-denkers dat de centrale bank de rente permanent laag houdt, ook omdat zij geloven dat het rentebeleid amper impact heeft op de reële economie. Maar als dat leidt tot een voortdurende inflatiedruk, moeten politici meer dan gewild reageren met belastingverhogingen of besparingen om de inflatie onder controle te houden. Hun budgettaire ruimte zou net verkleinen tegenover de huidige situatie, merkt Mason op.

‘Onzin’

Voor Paul De Grauwe, professor aan de London School of Economics, is het ‘onzin’ de strijd tegen inflatie toe te vertrouwen aan politici. ‘Daarvoor heb je een onafhankelijke centrale bank nodig. Anders zullen politici net voor de verkiezingen de economie boosten met extra geld, om na de verkiezingen met inflatie te zitten.’

De Grauwe heeft geen probleem met overheidsschulden als daar productieve investeringen tegenover staan waarvan het sociale rendement groter is dan de rente op de schuld. ‘Onderwijs of gezondheidszorg zijn goede voorbeelden. Ze maken de begunstigden productiever en hebben zo meteen bredere positieve effecten.’

Volgens De Grauwe zegt MMT ook niets nieuw. ‘Het is min of meer hetzelfde als helikoptergeld, waarbij we nieuw gecreëerd geld rechtstreeks aan de mensen geven. Nu gaat het geld waarmee centrale banken zoals de ECB massaal overheidsobligaties kopen naar de banken, in de hoop dat die het aan het werk zetten via kredietverlening aan de economie. Alleen gebeurt dat laatste onvoldoende omdat de financiële sector nog altijd getraumatiseerd is door de crisis en te weinig risico durft nemen. Waarom het geld dan niet directer beschikbaar stellen?’ Politici als Ocasio-Cortez zijn bereid die teerling te werpen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie