Van koopkracht tot te goedkoop woonkrediet: de sterktes en zwaktes van het Belgisch model

Pierre Wunsch ©BELGA

De koopkracht en de lonen stijgen en er komen een pak jobs bij. Maar de begroting en het kredietbeleid van de banken zijn redenen tot bezorgdheid. Tot die conclusie komt de Nationale Bank in haar jaarlijkse analyse - de eerste onder gouverneur Pierre Wunsch - van de Belgische economie.

Koopkracht gezinnen gaat erop vooruit

Is de koopkracht de voorbije jaren gestegen of niet? Het is een debat dat de voorbije dagen hevig woedde tussen stakers en werkwilligen. Het beschikbaar inkomen van alle gezinnen samen is de voorbije drie jaar in ongeveer dezelfde mate toegenomen. Met 1,2 procent in 2016, met 1,4 procent in 2017 en met 1,2 procent in 2018. De koopkrachtstijging per Belg ligt wat lager, omdat de bevolking met zowat 0,5 procent per jaar groeit.

©Mediafin

Het hogere inkomen in de voorbije jaren is vooral te danken aan de toename van de lonen. Zowel de lonen per gewerkt uur als de stijging van de werkgelegenheid hadden een positieve invloed. Hoe meer jobs er bijkomen, hoe sterker de loonmassa stijgt.

De voorbije vier jaar zijn 220.000 banen gecreëerd, waarvan 59.000 in 2018. ‘Het beleid van jobcreatie was de afgelopen jaren erg succesvol’, zegt de Nationale Bank van België (NBB). Ze verwijst naar de loonmatiging, de verlaging van de sociale bijdragen in het kader van de taxshift en de activering van werkzoekenden door de regering-Michel.

Het valt op dat de koopkracht trager stijgt dan de lonen. ‘Het inkomen uit kapitaal is gedaald’, zegt gouverneur Pierre Wunsch. Het nulrentebeleid van de Europese Centrale Bank heeft een negatieve invloed op het inkomen uit vermogen.

In 2018 was 46 procent van de nieuwe banen een tijdelijke job. Dat is 12 procentpunten meer dan in 2008. Het gaat om contracten van bepaalde duur, uitzendcontracten, vervangingsovereenkomsten en studentenarbeid.

De afschaffing van de proefperiode heeft de groei van de tijdelijke banen aangewakkerd. Maar de Nationale Bank merkt op dat een tijdelijke baan vaak een opstap is naar een permanente job.

De sterke stijging van de werkgelegenheid heeft de werkloosheidsgraad doen dalen naar 6 procent, het laagste peil sinds de jaren 70. In Vlaanderen zakte de werkloosheidsgraad naar amper 3,5 procent. Dat betekent dat volledige werkgelegenheid in zicht is.

Een pijnpunt is de toenemende krapte op de arbeidsmarkt. Wunsch noemt het groot aantal openstaande vacatures een ‘echt probleem’. Na Tsjechië heeft België in verhouding tot de werkgelegenheid het grootste aantal vacatures van alle landen van de Europese Unie. Er waren vorig jaar 64.000 openstaande vacatures. Voor bijna de helft van die vacatures werd zelfs geen hoger diploma gevraagd. ‘In Vlaanderen waren er vorig jaar meer vacatures dan werklozen.’

Opvallend is dat een zeer groot aantal Belgen op arbeidsleeftijd inactief is. Ongeveer een derde van de 15- tot 64-jarigen werkt niet en is niet werkloos. Dat betekent dat zij geen kandidaat zijn om te werken. De inactiviteitsgraad in België en Vlaanderen is hoger dan het Europese gemiddelde en dubbel zo hoog als in Zweden. Vrouwen en migranten zijn ondervertegenwoordigd bij de werkenden.

Volgens Wunsch zijn er te weinig financiële prikkels om sommige mensen te overtuigen om vacatures in te vullen. Daarom moeten de belastingen op de lage lonen verder naar omlaag.

2018 was verloren jaar voor begroting

‘Een stop-and-gobeleid.’ Zo noemt Wunsch het begrotingsbeleid van de afgelopen jaren. ‘In 2016 is niets gebeurd, in 2017 is vooruitgang geboekt en in 2018 is opnieuw niets gebeurd.’ Het nominale begrotingstekort eindigde weliswaar op het laagste niveau in tien jaar (0,8 procent). Maar dat was vooral dankzij de verhoging van de boetes voor bedrijven die niet of onvoldoende belastingen voorafbetalen, een eenmalige maatregel.

©Mediafin

Het structurele begrotingstekort - dat losstaat van de evolutie van de conjunctuur en eenmalige maatregelen - verslechterde vorig jaar van 1,3 tot 1,5 procent of bijna 7 miljard euro. Vorig jaar stegen de uitgaven voor het eerst in jaren opnieuw, een gevolg van de meeruitgaven in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen. ‘Als de stijging van de uitgaven een nieuwe trend is, is dat problematisch’, waarschuwt Wunsch.

De Nationale Bank wijst erop hoe belangrijk het is dat op termijn een begrotingsevenwicht wordt bereikt. Omdat dat essentieel is voor het vertrouwen van mensen en bedrijven, biedt het de mogelijkheid om buffers aan te leggen voor periodes van zwakke conjunctuur en helpt het om de torenhoge overheidsschuld - vorig jaar bedroeg de schuldgraad nog 102 procent van het bruto binnenlands product - terug te dringen.

We moeten vermijden dat we de volgende crisis voorbereiden. De schuldgraad van de gezinnen stijgt.
Pierre Wunsch
Gouverneur Nationale Bank

De Nationale Bank merkt op dat een forse verlaging van de belastingen op arbeid, iets dat door veel partijen wordt gevraagd, gezien de grote inspanning die nodig is om een begrotingsevenwicht te bereiken enkel mogelijk is als de uitgaven fors worden teruggedrongen.

De Nationale Bank analyseerde de mogelijkheden voor een nieuwe belastingverschuiving of taxshift. Daaruit blijkt dat de belastingdruk op arbeid nog altijd zeer hoog is in ons land, waardoor sommige groepen ontmoedigd worden om te werken. Het is dus nodig de belastingdruk verder te verlagen. Om dat te betalen wijst de Nationale Bank in de richting van milieubelastingen. België bengelt op dat vlak achterin het Europese peloton. Ook sommige btw-tarieven kunnen worden opgetrokken. Door de talrijke uitzonderingen bedraagt het gemiddelde btw-tarief in ons land niet 21 procent maar 13,9 procent, rekent de Nationale Bank uit.

7 miljard
Begrotingstekort
Het structurele begrotingstekort kwam vorig jaar uit op 1,5 procent of bijna 7 miljard euro.

Kapitaal, zo merkt de Nationale Bank op, wordt in ons land relatief zwaar belast. Dat komt door de hoge successie- en registratierechten.Toch is een rechtvaardige belasting op kapitaal vereist, zodat de lasten op arbeid kunnen worden verlaagd, vindt de Nationale Bank. Zo wordt opgemerkt dat ons land meerwaarden niet belast. ‘In een optimaal belastingsysteem is de belasting van diverse vormen van inkomens uit financiële activa neutraal, tenzij specifieke gedragswijzingen worden beoogd.’

Voorts moet worden nagegaan of bepaalde fiscale aftreken - zoals de woonbonus of de aftrek voor het pensioensparen - geen ongewenste effecten met zich meebrengen.

Hervormingen kunnen groei en lonen opkrikken

België moet maatregelen treffen om de productiviteit te verhogen. Dan ontstaat ruimte voor meer groei en hogere lonen, zegt de Nationale Bank.

Het beeld van technologie die honderdduizenden banen vernietigt, moeten we bijstellen.
Pierre Wunsch
Gouverneur Nationale Bank

Ons land is al lang een van de meest productieve economieën ter wereld. Maar onze voorsprong daalt. De totale factorproductiviteit, een maatstaf voor de efficiëntie waarmee we arbeid, kennis en kapitaal inzetten, daalt sinds de financiële crisis. De arbeidsproductiviteit, de productie per gewerkt uur, stijgt slechts lichtjes.

‘Op lange termijn is productiviteit de belangrijkste economische indicator’, beklemtoont Wunsch. ‘Zonder stijging van de productiviteit is er op termijn geen groei, geen ruimte voor een stijging van de lonen en kunnen we de pensioenen niet blijven betalen.’

De toename van de productiviteit en de investeringen in onderzoek en ontwikkeling zijn geconcentreerd bij een kleine groep grote bedrijven, onder meer uit de chemische industrie en de farma-industrie. ‘Dat wijst op een probleem inzake de spreiding van technologie.’ De Nationale Bank roept de kleine en middelgrote ondernemingen op meer te innoveren.

De NBB merkt op dat de digitalisering een ‘uitgelezen kans’ biedt. Over de gevolgen voor de werkgelegenheid maakt de Nationale Bank zich geen grote zorgen. ‘Het schrikbeeld van een technologische vooruitgang die honderdduizenden banen vernietigt, moeten we sterk bijstellen.’

Bijna de helft van de nieuwe banen was een tijdelijke job.

Sommige studies voorspellen dat de digitalisering veel jobs zal doen verdwijnen. Wunsch: ‘We hebben de indruk dat de technologische vooruitgang versnelt. Maar we zien dat niet in de macrocijfers. De groei is erg arbeidsintensief en levert veel jobs op.’

Opleiding is belangrijk. Het onderwijs moet meer dan nu digitale vaardigheden aanleren. Maar er is ook voldoende aandacht nodig voor talen, wetenschappen en levenslang leren.

Voorts kunnen extra investeringen in mobiliteit en energieproductie bijdragen tot meer economische activiteit. Onzekerheid over de bevoorrading van elektriciteit maakt België minder aantrekkelijk voor buitenlandse investeerders. De stijging van de files heeft niet alleen een negatieve impact op de economie. Ze vermindert ook het welzijn en verhoogt de luchtvervuiling.

De Nationale Bank pleit in voorzichtige bewoordingen voor een afbouw van de belastingvoordelen voor bedrijfswagens. ‘Een geharmoniseerde fiscale behandeling van de verschillende vervoerswijzen zou de toename van het wegvervoer kunnen beperken.’ Ze is ook voorstander van tolheffingen in de spitsuren, telewerk en stimuli voor het gebruik van het openbaar vervoer.

Wunsch besluit dat structurele hervormingen resultaten opleveren. ‘Er wordt soms gezegd: we zijn het slachtoffer van de globalisering. Maar op lijsten van landen met de hoogste concurrentiekracht staan altijd dezelfde namen: Finland, Zweden, Denemarken. Een goed, efficiënt beleid kan het verschil maken.’

Banken verstrekken te goedkope woonkredieten

Betaalbaar wonen is maatschappelijk probleem

De schaarste aan bouwgronden leidt tot aanzienlijke prijsstijgingen en maakt de toegankelijkheid van huisvesting problematischer voor grote groepen van de bevolking. ‘Dit is een maatschappelijk probleem’, zegt de Nationale Bank in haar jaarverslag.

Vooral in Vlaanderen is de stijging van de vastgoedprijzen het gevolg van duurdere bouwgrond. De grondprijzen waren in 2014 liefst 23 keer hoger dan in 1973, tegenover 11 keer in Wallonië.

De Nationale Bank pleit voor meer huurwoningen en lagere kosten bij de verkoop van woningen. Die ingrepen kunnen leiden tot meer arbeidsmobiliteit en minder pendelverkeer.

Als de banken te grote en te goedkope woonkredieten blijven verstrekken, zal de Nationale Bank ingrijpen. Dat zegt Wunsch.

De Nationale Bank heeft in 2018 extra kapitaalbuffers opgelegd aan de banken om hen ertoe aan te zetten voorzichtiger te zijn als ze hypothecaire kredieten verstrekken. Maar die maatregel heeft niet geleid tot strengere kredietvoorwaarden, integendeel.

Wunsch: ‘De banken verstrekken meer woonkredieten die meer dan 90 procent van de waarde van de woning vertegenwoordigen. Bovendien zijn de marges op woonkredieten te klein. We moeten vermijden dat we de volgende crisis voorbereiden. De schuldgraad van de gezinnen stijgt. Bij een volgende recessie zijn de banken kwetsbaar.’ De Nationale Bank vreest dat bij een stijging van de werkloosheid sommige ontleners hun woonkrediet niet langer kunnen terugbetalen.

Daarom dreigt de Nationale Bank met actie. ‘We zijn niet tevreden’, beklemtoont Wunsch. ‘De banken zeggen dat het door de grote concurrentie moeilijk is de marges te verhogen. Ons antwoord is dat we iets zullen doen als de banken veel woonkredieten blijven verstrekken die meer dan 90 procent van de waarde van de woning vertegenwoordigen.’

Een nieuw aandachtspunt zijn de stijgende schulden van de bedrijven. ‘Voor het eerst sinds de financiële crisis is er ook bij de niet-financiële ondernemingen sprake van een aantrekkende kredietcyclus. De bedrijven verkiezen steeds meer schuldfinanciering boven aandelenkapitaal. Daardoor werden ze minder solvabel. De Nationale Bank overweegt banken op te leggen dat ze meer kapitaal opzij moeten zetten als ze kredieten verlenen aan ondernemingen.

©Mediafin

Lees verder

Advertentie
Advertentie