‘Waarom zou helikoptergeld niet mogen en absurde negatieve rentes wel?

©Shutterstock

De economie kende tien verloren jaren door experimenten met negatieve rentes en een overheidsobsessie met schulden. Helikoptergeld - zoals een gratis cheque van 1.000 euro voor iedereen - kan redding brengen. Al is dat met populisten aan de macht riskant, zegt econome Frances Coppola.

Ze leken verloren gevlogen te zijn, maar sinds kort laten de helikopters met gratis geld opnieuw van zich horen. Niet toevallig gebeurt dat nu de Europese economie weer het moeras wordt ingezogen, de rente op staatspapier verder de dieperik ingaat en het doembeeld van ‘japanisering’ - een lange economische stagnatie en hardnekkig lage inflatie - weer opduikt.

Eenzelfde giftige cocktail zette de geldhelikopters begin 2016 al eens op de radar. Economen en centraal bankiers spraken er toen over als een mogelijk alternatief om de economische malaise te bestrijden. Uiteindelijk werden ze te exotisch en te riskant bevonden en lanceerde de Europese Centrale Bank (ECB) een vers rondje ‘kwantitatieve versoepeling’ of QE, het onconventionele programma waarmee ze massaal overheidsobligaties opkoopt met nieuw gecreëerd geld en zo de rente op al dat papier naar beneden duwt. Het moet de economie zuurstof geven en de inflatie aanjagen.

‘Ridicuul’, noemt Frances Coppola het voornemen van de ECB om in navolging van de Amerikaanse centrale bank (Fed) opnieuw dezelfde kraan open te draaien nu de wereldeconomie kreunt onder de handelsoorlog. Coppola, een gerespecteerde stem in het monetaire debat met bijdragen in onder meer de zakenkrant Financial Times, begrijpt niet waarom centraal bankiers nog maar eens naar hetzelfde medicijn grijpen dat duidelijk niet werkt. Intussen noteert al 16.000 miljard dollar aan schuldpapier met een negatief rendement.

Ideologisch

‘Het is absurd te blijven experimenteren met negatieve rentes, terwijl centrale banken een andere onconventionele maatregel, die zijn succes wel bewezen heeft, om ideologische redenen blijven afwijzen’, vertelt ze in een gesprek.

Die andere maatregel is helikoptergeld, of ‘People’s QE’ zoals het vaak genoemd wordt in Britse politieke en economische kringen. QE voor het volk kan bijvoorbeeld via een gratis cheque van 1.000 euro voor iedereen. Terwijl vandaag alleen de (vermogende) beleggers profiteren van de prijsstijgingen van allerlei financiële activa door de huidige monetaire aanpak, aldus critici.

Coppola schreef met ‘The Case For People’s Quantitative Easing’ een verhelderend boekje over de werking en noodzaak van helikoptergeld. Met aandacht voor de kritieken (zie kaderstuk) én voor de denkfouten die de economie tien jaar na de financiële crisis nog altijd aan de grond houden. Haar aanklacht klinkt even helder als simpel: als we de economie willen herstellen door mensen meer te doen spenderen, kunnen we het geld daarvoor dan niet beter rechtstreeks aan hen geven?


‘Japan bewees dat het zonder hyperinflatie kan’

Frances Coppola wijdt een heel hoofdstuk in haar boek aan het weerleggen van kritieken op helikoptergeld. Een bloemlezing.

 Hyperinflatie: Japan toonde in de jaren 30 dat de financiering van overheidsschuld door de centrale bank geen hyperinflatie hoeft te ontketenen. Samen met een stevige renteknip bezwoer dat stimulusprogramma de deflatie, die in de VS diepere sporen zou nalaten. De jaarlijkse inflatie in Japan bleef toen beperkt tot 1,5 procent. Recenter bewijst QE volgens Coppola dat centrale banken massaal geld kunnen drukken zonder inflatie te veroorzaken.

 

 Onafhankelijkheid: Alleen een onafhankelijke centrale bank heeft de geloofwaardigheid om de waarde van de munt te beschermen, luidt het. Voor helikoptergeld moeten de centrale bank en de overheid samenwerken - de centrale bank heeft geen direct contact met gezinnen - maar dat betekent volgens Coppola niet dat de centrale bank onderdanig hoeft te zijn. De centrale bank neemt de beslissing om helikopters in te zetten, de overheid helpt ze uit te voeren. De directe monetaire financiering van tekorten is een groter risico, maar er is geen reden om aan te nemen dat elke overheid per definitie spilzuchtig is.

Sparen: Als iedereen het ontvangen helikoptergeld spaart of er schulden mee aflost, zou de economische boost minimaal zijn. Door speciale betaalkaarten met een vervaldatum uit te delen, kan dat ontmoedigd worden. Als het geld naar lagere inkomens vloeit, vergroot de kans dat het gespendeerd wordt. Onderzoek in Australië, dat in 2008-2009 iedereen cash toestopte, leert dat slechts een kwart van de mensen het geld spaarde of investeerde. Bij wie vreesde dat later een belastingverhoging zou volgen om het tekort te compenseren, gaf meer dan de helft alsnog het geld uit.

 

Het idee is niet nieuw. De befaamde econoom Milton Friedman suggereerde in 1968 een zware economische inzinking te bestrijden door helikopters geldbriefjes te laten uitstrooien. Hij gebruikte het als een beeldspraak voor een kortstondige geldinjectie die meteen de koopkracht verhoogt en fabrieken doet draaien om aan de extra vraag te voldoen. Gewezen Fed-voorzitter Ben Bernanke onderschreef het idee in 2002 door te stellen dat een vastberaden overheid dankzij haar geldpers altijd extra vraag en dus inflatie kan creëren.

Hebben centrale banken hun geldpers het voorbije decennium dan geen overuren laten draaien? Zeker wel, maar al dat extra geld heeft volgens Coppola amper de reële economie bereikt. Het klotst rond in de financiële markten, waar centraal bankiers gretig schuldpapier opkochten. De verkopers van dat papier, overwegend rijkere beleggers, hebben dat geld niet nodig en herinvesteren het in plaats van te consumeren.

Gezinnen die het geld wel kunnen gebruiken, ontlenen het niet omdat ze nog schulden moeten afbetalen of hun job verloren hebben. Bedrijven zijn evenmin geneigd te investeren in zo’n klimaat, tenzij om met het goedkope geld dure overnames te doen of eigen aandelen in te kopen. Bovendien zijn banken niet al te happig om leningen te verstrekken, ondanks de overvloed aan liquiditeiten: hun focus ligt op risicoafbouw en het herstel van hun balansen. En dus stropt de kredietverlening die centraal bankiers via het banksysteem hopen te stimuleren, hoe laag de rente ook zakt.

Varianten

Waarom de omweg via de banken niet vermijden en rechtstreeks naar de gezinnen en de reële economie gaan? Waarom de helikopter niet over iedereen laten vliegen, in plaats van enkel over banken en beleggers? Dat is in essentie wat helikoptergeld doet, al zijn er varianten. Coppola onderscheidt twee categorieën: geld direct aan gezinnen geven met het oog op een kortetermijnboost, en investeringen op langere termijn die de economie structureel heroriënteren.

In de eerste categorie geeft de centrale bank elke burger een hoeveelheid gratis geld - via een storting, een cheque of een rekening bij de centrale bank, al dan niet gefocust op de lagere inkomens die het geld zeker zullen laten rollen - of geeft ze het geld aan de overheid, die burgers vervolgens trakteert op een belastingverlaging. Die vorm van helikoptergeld is nuttig om de eerste schok van een crisis op te vangen en te vermijden dat een spiraal naar een economische depressie ontstaat. Indien nodig moet de overheid daarnaast het financieel systeem stabiliseren, zoals via de nationalisering van falende banken.

Als meteen na de crisis helikoptergeld was ingezet, hadden we een diepe recessie en economische stagnatie kunnen vermijden.
Frances Coppola, auteur van ‘The Case for People’s Quantitative Easing’

In de tweede categorie financiert de centrale bank overheidsinvesteringen, wat volgens Coppola veel effectiever was geweest om de economie te reanimeren dan de extra rondjes QE die gelanceerd zijn. De centrale bank kan obligaties opkopen die de overheid specifiek uitgeeft voor langetermijnprojecten zoals de vergroening van de economie, al komt dat neer op de monetaire financiering van overheidsschulden, wat in veel landen verboden is. Een alternatief is een nationale investeringsbank die in opdracht van de overheid projecten financiert.

Voor Coppola is het glashelder: helikoptergeld moet een standaardwapen worden in het arsenaal van elke centrale bank. De volgende crisis kan snel daar zijn.

Ben Bernanke beleed als academicus zijn geloof in helikoptergeld en kreeg nadien als Fed-voorzitter de kans om er de crisis mee te bestrijden. Waarom hield hij zich in?
Frances Coppola: ‘Het is altijd gevaarlijk om te zeggen dat iets niet gewerkt heeft, want je weet niet wat het alternatief geweest zou zijn. Het opkoopprogramma van obligaties (QE) heeft wel degelijk een herhaling van de Grote Depressie van de jaren 30 vermeden door de financiële markt te stabiliseren. Maar tegelijk was de Fed erg bezorgd dat QE de inflatie zou doen ontsporen, waardoor de centrale bank zich inhield.’

‘Daarnaast is de ‘vastberaden overheid’ waarover Milton Friedman en Bernanke spraken in de praktijk enkel een vastberaden centrale bank geworden. Centraal bankiers stonden er alleen voor. Overheden vreesden voor oplopende tekorten en sloegen al snel aan het bezuinigen. Op die manier zogen ze het geld dat centrale banken in de economie pompten er weer uit. Zeker ook in Europa, waar de job van de ECB enorm bemoeilijkt is door het bezuinigingsbeleid in de eurozone. Terwijl de overheid en centrale bank net nauw moeten samenwerken bij helikoptergeld.’

‘Tot slot leidde QE tot een herverdeling waarbij vooral rijkeren profiteerden van duurdere financiële activa, terwijl lagere inkomens te maken kregen met bezuinigingen. Dat weegt op een economie, want lagere inkomens zijn veel meer geneigd het geld uit te geven.’

U onderscheidt twee soorten helikoptergeld: een boost meteen na de crisis, en langetermijninvesteringen. Voor die eerste lijkt het te laat. Moeten we die laatste dan maar een kans geven?
Coppola: ‘Als meteen na de crisis helikoptergeld was ingezet, hadden we een diepe recessie en aanhoudende economische stagnatie kunnen voorkomen. De stagnatie is ook een gevolg van een vergrijzende bevolking met een grotere neiging om te sparen, wat weegt op de economische groei en de inflatie. Daarom de noodzaak om helikoptergeld voor de lange termijn in te zetten, bijvoorbeeld via nationale investeringsbanken die in infrastructuur en een duurzame economie investeren. De centrale bank kan dan de obligaties opkopen die de investeringsbank uitgeeft voor de financiering van de projecten.’

Intussen moet de eerste soort helikoptergeld in stelling gebracht worden om de volgende crisis te bestrijden?
Coppola: ‘Er zijn Europese landen waar het vandaag aangewezen is de economie via de stroomstoot van een helikopterdrop te verlossen uit een deflatoire greep. Ik denk aan Italië en Griekenland. Dat laatste land zit echt in een negatieve spiraal, met banken die hun balansen opkuisen maar intussen geen idee hebben wie er op kredieten zit te wachten. Er is geen binnenlandse vraag.’

‘Bij de volgende recessie, die mogelijk erg dichtbij is, moeten centrale banken alles doen wat nodig is. Als dat betekent dat we mensen geld moeten geven, geven we hen toch gewoon geld? Het is ridicuul dat een centrale bank zichzelf in een dwangbuis stopt om ideologische redenen. Als ze geld pompt in de financiële markten, is dat monetair beleid. Maar als ze datzelfde geld aan gezinnen geeft, is het budgettair beleid en dus niet de taak van de centrale bank. Terwijl dat laatste de inflatie kan creëren waarnaar centrale banken zo hard op zoek zijn.’

De grote bezorgdheid is dat het drukken van gratis geld hyperinflatie kan ontketenen, zeker als de centrale bank haar onafhankelijkheid verliest. Volgens u volstaat een betrouwbare en verantwoordelijke overheid, maar valt dat te rijmen met de opmars van populisten? President Donald Trump kan wel eens een grote fan van helikoptergeld zijn.
Coppola: ‘Als de centrale bank in de greep komt van de overheid en die laatste onbeperkt geld kan lenen zonder het terug te moeten betalen, kan de inflatie ontsporen. Hyperinflatie is het gevolg van een gebrekkige overheid. Een populistische regering is alvast geen verantwoordelijke regering. En Trump probeert de centrale bank onder druk te zetten, wat onverantwoord is.’

‘Populisten maken het een riskante omgeving voor helikoptergeld. Het is jammer dat we de kans jaren geleden gemist hebben. Dan zaten we nu niet in deze situatie. Het zou een goed signaal zijn als een verantwoordelijke regering de portemonnee zou openen in het belang van de economie.’

‘Ik wil Duitsland dit zien doen. Geld uitgeven, investeren in de economie, de levensstandaard opkrikken. Want als lonen niet stijgen en de productiviteitsgroei stilvalt, krijg je een ongelukkige economie. Gooi er bezuinigingen en een vermogenstransfer naar de rijken bovenop, en je krijgt boze mensen en het destructief nationalisme dat we nu zien.’

De Moderne Monetaire Theorie (MMT) die in linkse kringen opgang maakt, lijkt op dezelfde relativering van overheidsschulden te surfen. Ook zij wil de geldpersen laten draaien, met politici aan het roer in plaats van centraal bankiers. Is dat een alternatief?
Coppola: ‘MMT hamert op de belangrijke boodschap dat we geobsedeerd zijn geraakt door overheidsschulden en begrotingstekorten. De bewaking ervan is een doelstelling voor de overheid, net zoals de centrale bank de inflatie moet beheersen. MMT zegt dat de overheid de economie moet stimuleren tot er volledige tewerkstelling is. Ook helikoptergeld wil de vraag boosten en zo oplopende werkloosheid tegengaan.’

‘Maar in tegenstelling tot MMT geloof ik niet dat de overheidsschuld volledig gefinancierd moet worden door de centrale bank. Die behoudt het best een zekere mate van onafhankelijkheid. Dat creëert vertrouwen in haar vermogen om de waarde van de munt te garanderen.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie