column

Dakloze miljardair

De 58-jarige Duitse Amerikaan Nicolas Berggruen is een merkwaardig man. Hij is een miljardair, maar werd een tijdlang in de pers ‘de dakloze miljardair’ genoemd, omdat hij geen vast verblijf had maar in zijn privéjet en in talloze hotels leefde.

In interviews beweerde hij niet vast te hangen aan materiële dingen. Het grootste deel van zijn vermogen wil hij wegschenken. Zijn echte passie is de hervorming van de democratie. In deze week tjokvol politiek nieuws vond ik het interessant zijn recentste boek, ‘Renovating Democracy’, ter hand te nemen. Hij schreef het samen met de journalist Nathan Gardels. De vraag die ze willen beantwoorden is hoe je moet besturen in tijden van gecontesteerde globalisering en het ‘digitale kapitalisme’.

Berggruen is een fan van Californië. Hij is zich zeer bewust van de grote intellectuele dromen van dat deel van de wereld. Bijvoorbeeld de droom dat mensen zich dankzij het internet en de sociale media zelf besturen. Een droom, stelt hij vast, die niet werd gerealiseerd. Vandaag zien we vooral hoe haatberichten, fake nieuws en manipulatie de democratie ondermijnen.

Renovating democracy: Governing in the age of globalization and digital capitalism

Terwijl we in het Westen mekaar verrot schelden, werken de Chinezen op autoritaire wijze aan een beleid dat resoluut op de lange termijn is gericht. Niet dat Berggruen en Gardels het Chinese model willen invoeren, maar ze vinden wel dat aanpassingen aan ons systeem nodig zijn.

Jury

Tegenover het gescheld en de slogans op sociale media stellen de auteurs een combinatie voor van de klassieke instellingen met rechtstreekse inbreng van de burgers, maar dan wel via niet-partijgebonden instellingen. Het soort politiek overleg waar ze in geloven, lijkt op dat van een jury in een assisenzaak. Dat is een overleg tussen heel diverse mensen, achter gesloten deuren, en in het volle besef dat ze verantwoordelijk zijn voor de levens van anderen. Als mensen samen een ruimte delen en een opdracht tot een goed eind moeten brengen, blijken ze plots sociale, samenwerkende wezens te zijn. Als ze geïsoleerd achter een scherm zitten, verworden ze tot woedende en gefrustreerde internetgebruikers.

Mensen gedragen zich beter in een jury dan alleen achter een scherm.

De techniek van groepsbijeenkomsten werd ook echt toegepast. In Ierland werd de herziening van de abortuswetgeving voorbereid door een representatieve groep burgers onder leiding van een magistraat. In Californië organiseerden Berggruen en Gardels het Think Long Committee, dat aan de basis lag van nieuwe bestuursmethodes. In België is er het Platform voor democratische innovatie G1000. Al moet de kanttekening worden gemaakt dat in ons politiek systeem coalitieregeringen de norm zijn en dat in zulke regeringen automatisch meer overleg en streven naar consensus zitten. Wat niet wil zeggen dat burgeroverleg bij ons overbodig is. In de Angelsaksische wereld geldt bij verkiezingen ‘the winner takes all’, waardoor je een meer uitgesproken beleid krijgt, maar minder overleg.

Basisvermogen

Als miljardair en lid van de Davoselite is Berggruen zich zeer bewust van de toenemende ongelijkheid. In het digitale kapitalisme geldt eveneens dat de winnaar alles inpalmt. Artificiële intelligentie gaat de arbeidswereld op zijn kop zetten. Het antwoord van Renovating Democracy zijn voor een deel het Scandinavische ‘flexicurity’, waarbij niet de jobs maar wel de mensen worden beschermd, en een universeel basisvermogen. Bedrijven die geld verdienen dankzij doorgedreven robotisering kunnen een deel van hun aandelen uitkeren aan de samenleving, waardoor elke burger een aandeel verwerft in de waardecreatie. Dat is volgens Berggruen efficiënter dan achteraf proberen meer te belasten. De invoering van de ideeën van Renovating Democracy is niet voor morgen, maar ze kunnen wel mee richting geven aan een fundamenteel debat.

Lees verder